Szkodliwe substancje w powietrzu wewnętrznym

Animacja: 
Szkodliwe substancje w powietrzu wewnętrznym
Animation: Schadstoffe in Innenräumen
włącz animację

Pomieszczenia zamknięte stały się miejscem, gdzie współczesny człowiek najwięcej przebywa. Zwykle spędza się we wnętrzach aż do 90 procent czasu. Średniej wielkości osoba dorosła zużywa w procesie oddychania około 20 metrów sześciennych powietrza. Ta objętość powietrza odpowiada masie 25 kg i tym samym przewyższa wielokrotnie wagę spożytej żywności i wody dziennie. Podczas gdy możemy starannie dobrać żywność i wodę, w przypadku powietrza zazwyczaj nie jest to możliwe. Jest to wystarczający powód, aby poświęcić uwagę jakości powietrza w pomieszczeniach.

W niniejszym artykule omawiane są źródła toksyn w pomieszczeniach oraz ich związek z ewentualnymi problemami zdrowotnymi a następnie podane są zalecenia dotyczące poprawy powietrza. Pomieszczenia, o których traktuje artykuł to przede wszystkim typowe pomieszczenia mieszkalne i sypialnie. Informacje te można również zastosować w odniesieniu do innych pomieszczeń, takich jak np. biura, przedszkola, szkoły i miejsca spotkań. Zupełnie odrębnie należy traktować pomieszczenia pracy, dla których istnieją szczególne regulacje prawne oraz kontrole. Następne rozdziały dostarczają wiedzy na temat optymalnego klimatu w pomieszczeniach, zwyczajów w korzystaniu z pomieszczeń, źródeł zanieczyszczeń powietrza pochodzących z materiałów budowlanych i wyposażenia oraz istotnych grup substancji toksycznych, a na koniec zaleceń służących poprawie jakości powietrza.

Ogólne informacje na temat jakości powietrza wewnętrznego

Wpływ czynników z powietrza zewnętrznego

Jakość powietrza wewnętrznego zależy od jakości dopływającego powietrza z zewnątrz, źródeł zanieczyszczeń oraz „pułapek na toksyny” (materiałów absorbujących) w pomieszczeniu. Istotna jest częstość wymiany powietrza. Możliwie czyste powietrze zewnętrzne jest więc warunkiem koniecznym dla dobrej jakości powietrza we wnętrzach. W zależności od położenia i otoczenia budynku powietrze może być obciążone przez spaliny samochodowe lub emisję z okolicznych zakładów przemysłowych, takich jak stacje benzynowe, czyszczalnie chemiczne, działalności rolniczej itd.

Higiena powietrza

Klimat w pomieszczeniu uważamy za przyjemny, gdy temperatura wynosi pomiędzy 20 a 23 stopni Celsjusza a względna wilgotność pomiędzy 30% a 70%. Osobom uczulonym na roztocze kurzu domowego zaleca się jednak utrzymywanie wilgotności poniżej 50% (sporadyczne kontrole za pomocą skalibrowanego higrometru!). Siła przeciągu (przewiew) w pomieszczeniu nie powinna przekraczać, w zależności od sezonu, wartości powyżej 0,15 m/s (w zimie) oraz 0,25 m/s (w lecie). Po wejściu do pomieszczenia, w którym znajdują się osoby, czasem doznaje się wrażenia, że powietrze jest „zużyte”. Przyczyną jest wydychany dwutlenek węgla, para i zapachy wydzielane przez człowieka. Już sto lat temu Max von Pettenkofer uznał zawartość dwutlenku powietrza za wskaźnik jakości powietrza. Przez długi czas tzw. „liczba Pettenkofera” określała maksymalną zawartość dwutlenku węgla w pomieszczeniu na poziomie 0,1 % objętości (co odpowiada 1000 ppm lub 1 litrowi dwutlenku węgla na metr sześcienny powietrza). Grupa robocza Komisji ds. Higieny Powietrza w Pomieszczeniach przy Niemieckim Urzędzie ds. Środowiska ustanowiła w 2008 roku oficjalne wartości wskaźnikowe dla dwutlenku węgla w powietrzu wewnętrznym, oparte na założeniach higieny i ochrony zdrowia:

  • stężenie poniżej 1000 ppm dwutlenku węgla w powietrzu nie jest problematyczne,
  • stężenie pomiędzy 1000 a 2000 ppm dwutlenku węgla uważa się za podwyższone
  • stężenie powyżej 2000 ppm dwutlenku węgla w powietrzu jest nieakceptowalne.

Wymiana powietrza

Stężenie dwutlenku węgla i innych szkodliwych substancji w powietrzu wewnętrznym zależy ściśle od tak zwanego współczynnika wymiany powietrza. Wyznacza on częstość, z jaką odnawiana jest cała objętość powietrza w ciągu godziny.

Współczynnik wymiany powietrza zależy od szczelności pomieszczenia oraz szczególnie od sposobu wietrzenia. Typowa wartość to 0,3 – 0,5 na godzinę. Z punktu widzenia higieny powietrza proponuje się jednak wartości od 0,5 – 1 na godzinę. W trakcie wietrzenia za pomocą przeciągu współczynnik wynosi 10. W pasywnych domach istnieje konflikt pomiędzy maksymalną oszczędnością energii a odpowiednią higieną powietrza we wnętrzach. Przychodnie medycyny środowiskowej stwierdzają właśnie pierwsze szkodliwe działanie na zdrowie wśród mieszkańców domów pasywnych, gdy nie jest zapewniony wystarczający współczynnik wymiany powietrza.

Temperatura powietrza, wilgotność a szkodliwe substancje

Ilość uwalnianych szkodliwych substancji z danego źródła zależna jest od temperatury i wilgotności powietrza. Na przykład płyty wiórowe w meblach wydzielają coraz więcej formaldehydu wraz ze wzrostem temperatury i wilgotności.

Źródła zanieczyszczeń, materiały pochłaniające i stopień umeblowania pomieszczenia

Jak bardzo meble wpływają na powietrze wewnętrzne zależy również od „zapełnienia pomieszczenia”. Oznacza to ilość i objętość mebli na metr kwadratowy powierzchni, lub inaczej mówiąc, „jak bardzo zastawiony jest pokój”. Mianowicie duża ilość mebli „o niskiej emisji” może stać się problemem, gdy znajdują się one w małym pomieszczeniu. Natomiast pewne meble i tekstylia (firany, meble tapicerowane, dywany) są w stanie wiązać szkodliwe substancje i tym samym działać jak pochłaniacze. Również w tym przypadku znaczenie ma stosunek powierzchni materiału do wielkości pomieszczenia.

Zmiana spektrum substancji szkodliwych

W ciągu ostatnich 10-12 lat znacznie zmieniło się spektrum związków chemicznych znajdowanych w powietrzu wewnętrznym. Jako nowe pojawiły się na przykład etery glikolowe, terpeny, podczas gdy lotne związki chlororganiczne występują rzadziej i w mniejszych stężeniach. Maleje również obciążenie toluenem.

Obserwuje się ogólny trend w kierunku trudnolotnych związków organicznych (SVOC).

Jest to związane z zastępowaniem klasycznych bardzo lotnych rozpuszczalników w klejach, farbach, produktach malarskich i środkach czyszczących itp. związkami trudnolotnymi.

Produkty takie można deklarować jako „o niskiej zawartości rozpuszczalników” lub „nie zawierające rozpuszczalników”. Przykładowo w latach 90-tych zmniejszono zawartość rozpuszczalników w farbach do ścian, aby móc deklarować je jako „o niskiej zawartości” lub „bez rozpuszczalników” w ramach ekologicznego znaku towarowego „Blauer Engel” (z niem. niebieski anioł). Zwiększona przez to ilość wody wymusiła stosowanie konserwantów (najczęściej Katon CG, mieszanina izotiazolinonów). Badania laboratoriów medycyny środowiskowej wykazały znaczne stężenia izotiazolinonów w pomieszczeniu nawet wiele dni po malowaniu ścian. Izotiazolinony (szczególnie MCI) mają duży potencjał alergenny. Zastąpienie „produktów chemicznych” przez „produkty naturalne” niekoniecznie prowadzi do zmniejszenia ilości szkodliwych substancji, ale często tylko do zmiany palety chemikaliów. (Przykład formaldehyd z mebli wiórowych versus terpeny z masywnych mebli sosnowych).

Wartości dopuszczalne

Dla pojedynczych substancji w powietrzu wewnętrznym ustalono wartości dopuszczalne, wskaźnikowe i profilaktyczne, tak jak np. dla formaldehydu, pentachlorofenolu, toluenu czy terpenów. Wartość wskaźnikową dla dwutlenku węgla opracowano w roku 2008 (patrz rozdział Higiena powietrza). Czy nadszedł czas, aby wymagać obszernych regulacji prawnych, w rodzaju „Wytyczne dla Pomieszczeń”? Niemiecki Urząd ds. Środowiska zajął na ten temat stanowisko w 2006 roku. Urząd ten nie widział potrzeby jednolitych regulacji prawnych. Według niego dużo bardziej adekwatna jest odpowiednia kombinacja poszczególnych instrumentów: ograniczenia emisji, znakowania towarów, norm i edukacji konsumenta.

Korzystanie z pomieszczeń

Dym tytoniowy jest jednym z najważniejszych i niestety również najczęściej występujących substancji w pomieszczeniach. Poświęcono mu osobny artykuł w niniejszym serwisie i dlatego nie będzie tutaj dokładniej opisywany.

W większości przypadków sami przyczyniamy się do powstawania substancji szkodliwych poprzez własną aktywność i sposób w jaki korzystamy z pomieszczeń. Bezkrytyczne stosowanie biocydów (środki ochrony drewna, zwalczania szkodników, elektryczne dyfuzory, impregnacja dywanów itd.), nadmierne używanie środków czyszczących, pielęgnacyjnych i dezynfekcyjnych (politury do mebli, płyny do czyszczenia i pielęgnacji podłóg), jak i hobby (klejenie i lakierowanie) mogą wpływać negatywnie na powietrze wewnętrzne. Rośliny i fontanny pokojowe tworzą z jednej strony miłą atmosferę w pomieszczeniu, ale z drugiej strony mogą zamienić się w źródło alergenów i pleśni. Wpływ na jakość powietrza mają również modne gadżety (np. lampki do substancji zapachowych, kadzidełka) i produkty dezodoryzujące o wątpliwych korzyściach (spray do pomieszczeń, żele i kostki zapachowe do toalety). Od pewnego czasu krytykuje się używanie substancji zapachowych w zabawkach dla dzieci. Wytyczna dot. zabawek dla dzieci zabrania m.in. stosowania alergennych substancji zapachowych w zabawkach.

Substancje zapachowe a alergie:

Niektóre substancje zapachowe mogą wywoływać reakcje alergiczne na skórze (alergie kontaktowe). Jednak nie są znane przypadki, aby substancje zapachowe wchłonięte przez drogi oddechowe były przyczyną reakcji alergicznych (por. artykuł Substancje zapachowe).

Źródła zanieczyszczeń pochodzące z otoczenia, materiałów budowlanych i wyposażenia wnętrz

Źródła zanieczyszczeń pochodzące z otoczenia

W niektórych regionach (np. Eiffel, Fichtelgebirge, Erzgebirge i Szwarzwald) istotnym czynnikiem obciążenia z otoczenia jest radon ulatniający się z podłoża. Radon jest naturalnym radioaktywnym gazem szlachetnym, który przyczynia się do obciążenia płuc promieniowaniem. Radon, zaraz po dymie tytoniowym, ma istotny wpływ na powstawanie raka płuc. Średnio stwierdza się ok. 50 Becquereli na metr sześcienny w pomieszczeniach. Wraz z każdym dodatkowym 100 Bq na metr sześcienny wzrasta ryzyko zachorowania na raka (w ciągu życia) o 10 procent.

Źródła zanieczyszczeń pochodzące z materiałów budowlanych

Do źródeł pochodzenia budowlanego zaliczamy materiały uszczelniające (pianki, masy uszczelniające), środki konserwacji fasady, stosowanie drewna impregnowanego środkami ochrony do stolarki we wnętrzach, użycie materiałów mineralnych (dawniej azbest, później materiały ze sztucznych włókien mineralnych) do ochrony przeciwogniowej i wykończenia wnętrz lub ocieplania i wyciszania, pokrycia podłóg (parkiet, PCV, linoleum, dywan, materiały naturalne itd.), zabezpieczenia przed wilgocią na bazie smoły wydzielające naftalinę oraz ewentualne kominki z otwartym ogniem. Również urządzenia klimatyzacyjne mogą w pewnych warunkach przyczyniać się do rozprzestrzeniania zarazków i biocydów. Czasami wykrywa się - wręcz z detektywistyczną precyzją - zaskakujące obciążenia powietrza wewnętrznego z nieoczekiwanych źródeł. W pewnym przypadku znaleziono produkty zawierające bitumen (tutaj: asfalt lany) w konstrukcji podłogi, które doprowadziły w badanym przypadku do znacznego obciążenia powietrza benzenem (Ostendorp et al. 2010).

Informacje na temat emisji z materiałów budowlanych można znaleźć tutaj. Osoby planujące modernizację mieszkania znajdą dobre porady w poradniku modernizacji Niemieckiego Urzędu ds. Środowiska. Obszerne porady na temat wnętrz mieszkalnych dostępne są w internecie pod adresem fundacji Sentinel www.sentinel-haus-stiftung.eu.

Źródła zanieczyszczeń pochodzące z wyposażenia wnętrz

Przykładowym problemem pochodzącym od wyposażenia wnętrz jest fenomen tzw. „czarnych ścian”.

Przyczyną tego zjawiska są ciężko lotne związki organiczne, szczególnie zmiękczacze, ulatniające się z pewnych materiałów, takich jak wykładziny podłogowe PCV czy tapety winylowe i sklejające się z cząsteczkami kurzu. W okresie grzewczym mogą się osadzać się na ścianach i sufitach w postaci czarnych plam i pasm. W zasadzie mamy do czynienia raczej z problemem estetycznym a nie zdrowotnym. Trzeba podkreślić, że dane źródło szkodliwych substancji zazwyczaj staje się problemem w przypadku zaistnienia jednocześnie kilku okoliczności (np. podczas nieodpowiedniego lub nadmiernego użytkowania, w przepełnionych źle wietrzonych pomieszczeniach itd.). Ogólne porady odnośnie poprawy jakości powietrza w przypadku obciążenia powietrza wewnętrznego dotyczą w pierwszym rzędzie zabiegów profilaktycznych, a dopiero w następnej kolejności środków zaradczych lub renowacji.

Profilaktyka i środki zaradcze

Zapobieganie

ñZapobieganie ma swój początek już w fazie planowania urządzania mieszkania i wyboru produktów. Nie należy wprowadzać do pomieszczeń przedmiotów i materiałów o wysokim potencjale emisji i zawartości szkodliwych substancji.

ñNależy wybrać podłogi z materiałów montowanych bez nadmiernej ilości rozpuszczalników, które można łatwo czyścić. Alergikom doradza się użycie parkietu, paneli lub płytek ceramicznych. Ogólnie dobrze jest kierować się uznanymi znakami jakości (np. w Niemczech znakiem „Blauer Engel”.

ñZ umiarem stosować farby, lakiery i kleje! Tutaj również zwracać uwagę na kleje bez rozpuszczalników z odpowiednim znakiem jakości.

ñObłożenie pomieszczeń meblami i tekstyliami nie powinno przekraczać granic rozsądku.

ñAlergicy i osoby zagrożone alergiami odniosą korzyści, gdy zrezygnują z otwartych palenisk (kuchenka gazowa, kominki, świece, lampki zapachowe itd.).

ñDobre wietrzenie przyczynia się do zdrowej i miłej atmosfery w pomieszczeniu.

ñW naszym klimacie urządzenia klimatyzacyjne w prywatnych mieszkaniach są prawie zawsze zbędne. Jeśli nie można się bez nich obejść, powinny być profesjonalnie zainstalowane i konserwowane. Szczególnie filtry muszą być bez zarzutu.

ñŚrodki czystości i pielęgnacji oraz farby należy stosować z umiarem i dokładnie je wybierać. Prace z użyciem szkodliwych substancji należy wykonywać, gdy pomieszczenie nie jest intensywnie używane i następnie dobrze przewietrzyć. Ale uwaga: również „środki naturalne” oddają substancje do powietrza wewnętrznego, które nie są automatycznie nieszkodliwe. Przykładowo środki na bazie terpentyny uwalniają tzw. terpeny, między innymi alfa-pinen, beta-pinen, limonen i delta3-karen. To samo dotyczy farb i lakierów na bazie „naturalnych rozpuszczalników”. Ogólnie nie należy stosować we wnętrzach lakierów o dużej zawartości rozpuszczalników bez odpowiedniej ochrony i czasu wietrzenia. Często istnieją mniej szkodliwe alternatywy, takie jak farby i lakiery o małej zawartości rozpuszczalników, farby dyspersyjne i emulsje rozpuszczalne w wodzie, na bazie akrylu i poliuretanu.

ñKostki toaletowe (paradichlorobenzen) i kule przeciwko molom na bazie naftalenu nie odpowiadają dzisiejszym standardom.

ñŁuszczący się naskórek i inne wydzieliny zwierząt domowych przyczyniają się do tego, że osoby zagrożone alergią rzeczywiście zachorowują.

ñInwazji szkodników można zapobiegać już w fazie projektowania i budowy budynku lub co najmniej ją utrudnić. Jeżeli szkodniki mimo to zagnieżdżą się, usuwanie ich powinno się pozostawić jedynie odpowiednio certyfikowanym i wyszkolonym specjalistom. Odradza się „zapobiegawczego” stosowania środków do zwalczania szkodników.

ñNajważniejszą substancją toksyczną w pomieszczeniach jest dym tytoniowy. Na nic nie zdadzą się powyżej wymienione zabiegi, jeżeli pali się we wnętrzach.

 

 

Doraźne środki zaradcze

Jeżeli stwierdzono, że powietrze wewnętrzne jest obciążone i wpływa to negatywnie na zdrowie i samopoczucie, najważniejsze będzie konsekwentne wietrzenie poprzez robienie przeciągu. Zaleca się otwieranie okien na oścież w różnych pomieszczeniach, co można stosować również zapobiegawczo. Jeżeli źródło emisji jest znane, można w niektórych przypadkach obniżyć emisję małym nakładem kosztów i dość szybko. Krawędzie mebli wydzielających formaldehyd można okleić i w ten sposób praktycznie zredukować jego ulatnianie się. Dywany należy regularnie odkurzać, przy czym odkurzacz powinien być wyposażony w filtr wysokiej jakości. Ponadto pomieszczenia mieszkalne należy koniecznie regularnie przecierać na mokro.

Długotrwałe środki zaradcze i renowacja

Jeżeli z punktu widzenia medycyny środowiskowej i higieny renowacja okaże się nieodzowna, należy przy planowaniu uwzględnić po pierwsze celowość i po drugie proporcje kosztów do oczekiwanych korzyści. Jedynie odpowiednio wykwalifikowane osoby (z certyfikatem) mogą przeprowadzać takie projekty. Często wystarczy zaizolowanie źródła toksyn we wnętrzu pomieszczenia, np. zastosowanie specjalnych powłok malarskich lub zabiegów budowlanych, które zapobiegną lub przynajmniej obniżą emisję szkodliwych substancji. Należy wziąć pod uwagę fakt, że substancja szkodliwa zaczyna wywierać szkodliwe działanie dopiero wtedy, gdy będzie dostawać się do organizmu.

 

Plany renowacji należy skonsultować z godnymi zaufania i kompetentnymi instytucjami. Krytycznie podchodzić do drogich rozwiązań, które rzeczywiście bardzo kosztownie usuną pewne obciążenia, ale poskutkują wieloma nowymi problemami, które wprawdzie w kosztowny sposób usuną pewne obciążenia, ale dosyć często mogą spowodować kolejne problemy. (Przykładem na to są „osłony przed polem elektromagnetycznym”. Dużym nakładem kosztów obniża się „obciążenie promieniami” stosując pokrywane metalem tapety i tekstylia. Korzyści dla zdrowia są prawie zawsze równe zero, gdyż w zamian pogorszona regulacja wilgotności stwarza warunki dla rozwoju pleśni.) Kompetentnej porady można zasięgnąć w urzędzie zdrowia, w poradniach zdrowia środowiskowego oraz u lekarzy medycyny środowiskowej. Adresy poradni i przychodni zdrowia środowiskowego podane są tutaj.

Mehr zum Thema Szkodliwe substancje w powietrzu wewnętrznym:

Diesen Artikel...

Stand: 16. Mai 2013 - 11:24 Uhr

Autor/Autorzy: