Środki zapachowe i zapachy

Środki zapachowe i zapachyOpis

Artykuł ten dotyczy działania środków zapachowych i zapachów oraz ich znaczenia dla zdrowia. Przyjemne wonie są ogólnie opisywane jako zapachy, nieprzyjemne wonie nazywane są smrodem, odorem lub fetorem. Jednakże w dużej mierze zależy to od osoby odbierającej wrażenia węchowe, czy odczuwa je jako przyjemny zapach czy jako smród.

Zapachy są to złożone mieszaniny różnych substancji. To co jest odczuwane jako typowy zapach, jest zwykle mieszaniną tysięcy różnych cząsteczek naturalnego i syntetycznego pochodzenia. Na przykład zapach róży zawiera ponad 500 pojedynczych substancji. Często wystarczy jednak niewiele substancji wiodących, ażeby zapach zidentyfikować. Substancją wiodącą dla zapachu różanego jest geraniol. Kto wącha geraniol, łączy ten zapach z zapachem róż. Niemniej jednak dla osoby wąchającej jest zrozumiałe, że do zapachu prawdziwej róży „czegoś” jeszcze brakuje.

Zmysł węchu - od nosa do mózgu

U ludzi i innych ssaków podczas oddychania wraz z powietrzem transportowana jest do nosa mieszanina cząsteczek zapachowych. W górnej części nosa znajduje się nabłonek węchowy z wyspecjalizowanymi komórkami węchowymi. Cząsteczka wiąże się z białkami receptorowymi mieszczącymi się w błonie komórek węchowych nabłonka, a te przekazują informacje o odebraniu bodźca do węchomózgowia. Stąd informacje przekazywane są do pozostałych części mózgu.

Aby zapobiec nadmiernej stymulacji mózgu, po pewnym czasie ta kaskada zostaje przerwana: zapachy przestają być odczuwane, choć są nadal obecne. Naukowcy mówią tutaj o adaptacji. Szczególnie łatwo ludzie przyzwyczajają się do zapachu alkoholi i aldehydów, takich jak te, które znajdują się w perfumach.
Szczegółowy opis zmysłu powonienia znajduje się tutaj: zmysł węchu.

Występowanie / zastosowanie

Kosmetyki i detergenty

Substancje zapachowe są stosowane świadomie przede wszystkim w celu wywołania pozytywnego wrażenia dla zmysłu węchu. Wykorzystuje się je nie tylko dla ich przyjemnej woni samej w sobie. Dodatkowo służą często do maskowania nieprzyjemnego zapachu wielu produktów. Ważnym przykładem są środki piorące. Do ich produkcji używane są związki powierzchniowo czynne pochodzące ze zwierzęcych tłuszczy, w większości o nieprzyjemnej, ostrej woni. Większość konsumentów powinna być więc zadowolona z maskowania nieprzyjemnej woni związków powierzchniowo czynnych środkami zapachowymi większość konsumentów powinna być więc zadowolona. Z tego powodu raczej trudno jest znaleźć w handlu mydła i detergenty zawierające substancje powierzchniowo czynne, ale bezzapachowe. Również wiele innych produktów, takich jak gumy, tworzywa sztuczne i kleje nie zawsze jest neutralnych zapachowo i zawiera maskujące środki zapachowe. Własny ich zapach nie jest siłą rzeczy wyczuwalny.

Ponadto wiele leków zawiera substancje zapachowe i aromatyczne w celu zamaskowania nieprzyjemnego zapachu niektórych aktywnych składników i substancji pomocniczych.

Olejki eteryczne jako leki

Obok zapachu jako własnej cechy charakterystycznej wiele substancji zapachowych wywołuje dalsze niezależne efekty. W szczególności olejki eteryczne są wykorzystywane w fitoterapii.

Działanie olejków eterycznych opiera się głównie na ich właściwościach drażniących skórę i błony śluzowe. Ponadto niektóre z nich są w stanie zmniejszać rozwój bakterii, wirusów i grzybów.
Stosowanie skoncentrowanych olejków eterycznych jest dla niemowląt i małych dzieci niewskazane. Proszę zapoznać się z naszymi poradami na końcu tej strony.

Inhalacje
Klasycznym sposobem leczenia za pomocą olejków eterycznych są inhalacje w czasie przeziębienia. Zastosowane olejki eteryczne, takie jak eukaliptus, mięta czy olejki z drzew iglastych zwiększają produkcję i płynność śluzu, co ułatwia odkrztuszanie. Skuteczność tej terapii jest potwierdzona badaniami klinicznymi (Mücke i Lemmen, 2011). Dolegliwości astmatyczne mogą się ewentualnie nasilić.

Środki poprawiające ukrwienie
Olejki eteryczne znane są również z ich rozgrzewającego działania przy napięciu mięśni. Podrażnienie skóry powoduje zwiększone lokalne ukrwienie skóry i leżących pod nią mięśni. Do olejków polepszających ukrwienie należy olejek eukaliptusowy, terpentynowy, rozmarynowy, jałowcowy i olej otrzymywany z krzewu zimozielonego Gaultheria procumbens.

Żołądek i jelita
W razie dolegliwości żołądkowo-jelitowych stosuje się olejki z kopru włoskiego, anyżu, kminku, mięty, pomarańczy, imbiru, kolendry, kardamonu i cynamonu. Rzadko stosuje się je pojedynczo, raczej jako herbatki.

Działanie przeciwzapalne
Również działanie przeciwzapalne niektórych olejków eterycznych znajduje zastosowanie w medycynie ludowej. Kąpiele nasiadowe z rumianku łagodzą rany w okolicach intymnych, a olejek z drzewa herbacianego stosowany jest w alternatywnej terapii leczenia trądziku. Ale uwaga! Obydwa olejki mogą wywołać alergie! Olejek z mirry i goździkowy ze względu na ich działanie przeciwzapalne używane są w środkach do pielęgnacji jamy ustnej.

Środki uspokajające
Olejek lawendowy jest wykorzystywany z powodu uspokajającego działania w medycynie ludowej przy nerwowych dolegliwościach żołądka oraz jako środek usypiający. Uspokajające działanie mają również kozłek lekarski, chmiel i olejek z jaśminu. Ich efekt uspakajający został wykazany w badaniach na zwierzętach (Mücke i Lemmen, 2011).

Powyższe wymienione olejki eteryczne, to tylko niektóre przykłady. Jeśli mają Państwo konkretne pytania na temat ziołolecznictwa to należy skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą.

Powietrze wewnętrzne

Dla powietrza we wnętrzach są istotne dwa rodzaje zapachów: takie które są świadomie użyte i te, które występują naturalnie.

Niektóre branże używają zapachów w celach promocyjnych. Niektóre piekarnie stosują środki zapachowe w części sprzedażnej, które pachną jak świeżo upieczony chleb. Kawiarnie dodatkowo używają sztucznego zapachu espresso, a salony sprzedaży samochodów rozpylają zapach świeżej skóry, ażeby auta wydawały się klientowi bardziej luksusowe. Eksperci postrzegają to krytycznie. Z jednej strony, konsument nie odbiera tych zapachów świadomie. Z drugiej strony nie może uciec od tego (ukrytego) przekazu reklamowego (Mücke i Lemmen, 2011).

Niektóre z przedmiotów codziennego użytku, takie jak meble z drewna iglastego wydzielają lotne zwiazki organiczne (LZO) o silnym zapachu. Zwłaszcza jeśli meble są jeszcze nowe, stężenie LZO może być bardzo wysokie. Wrażliwe osoby cierpią więc z powodu podrażnienia błony śluzowej, problemów z oddychaniem, bólu głowy lub zmęczenia.

Pewne lotne związki organiczne pochodzenia biologicznego mają zapach mdły, stęchły, zgniły lub zapach ziemi (MVOC Microbial Volatile Organic Compound). Zazwyczaj zapach taki wskazuje na ukryte pleśnie w pomieszczeniu. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w broszurce na temat pleśni Federalnego Urzędu Ochrony Środowiska.

Powietrze zewnętrzne

W powietrzu zewnętrznym mamy do czynienia z odorantami, jako produktami ubocznymi rolnictwa i przemysłu, rzadziej z substancjami zapachowymi stosowanymi celowo.

Mogą one być uciążliwe. Producentami uciążliwych zapachów są głównie zakłady masowej hodowli zwierząt, zakłady przetwarzania odpadów i oczyszczania ścieków oraz niektóre gałęzi przemysłu petrochemicznego. Nie bez znaczenia jest obecna tendencja do powstawania wielkich zakładów hodowlanych i zakładów produkcji biogazu.

Charakterystyczne cechy związków zapachowych to ich duża lotność, rozpuszczalność w wodzie lub tłuszczach oraz niski próg wyczuwalności.

Poniższa tabela przedstawia przykłady z różnych branż oraz zazwyczaj emitowane przez nie odoranty:

Branża

Znaczące substancje zapachowe

Wysypisko śmieci, kompostownia, oczyszczalnia ścieków

• amoniak (gaz o ostrym zapachu, wyczuwalny już w niskich stężeniach)
• siarkowodór (gaz śmierdzący jak zepsute jajka)
• chlorowodór (gaz o ostrym nieprzyjemnym zapachu)
• dwuchlorek węgla i czterochlorek węgla (słodki zapach)
• organiczne związki siarki

Przetwórnia ryb

• trimetyloamina (zapach podobny do ryby i tranu )
• amoniak

Rafineria

• etanotiol niezwykle śmierdzący gaz, używany jako zapach ostrzegawczy dodawany jest do gazu ciekłego, do wykrywania wycieków)
• siarkowodór

Zakłady utylizacji padliny i odpadów zwierzęcych

• kwas masłowy
• siarkowodór
• tiole (uwalniane przy procesach rozkładu i rozpadu gnilnego; zawarte są w mleku, serze, cebuli i czosnku jako substancje aromatyczne)

Prażalnia kawy i kakao

• aldehyd acetylowy
• wodorowęglany aromatyczne
• tiole
• fenole

Masowa hodowla zwierząt

• amoniak
• siarkowodór
• aminy
• aldehydy

Tabela: Przykłady związków zapachowych typowych dla różnych branży (Vogt & van Huet, 2000)

Zagrożenia dla zdrowia

Należy rozróżnić następujące zagrożenia dla zdrowia; zatrucia z powodu nieprawidłowego zastosowania substancji, uciążliwość zapachów i jej skutki zdrowotne oraz bezpośrednie oddziaływanie na zdrowie takie jak np. alergie.

Zatrucia

Substancje stosowane zgodnie z przeznaczeniem nie są trujące. Problemem może być jednak podanie małym dzieciom olejków eterycznych. W takim przypadku może dojść do zagrażającego życiu obkurczenia krtani i bezdechu. Inne objawy zatrucia to wymioty, zaburzenia motoryczne czy utrata przytomności (Federalny Instytut Oceny Zagrożeń (BfR), 2008). Porady zebrane są na końcu artykułu.

Uciążliwe działanie zapachów

W zależności od sytuacji życiowej ludzie mogą czuć się męczeni zapachami. Dłuższy okres działania zapachu może poważnie obniżyć jakość życia, co w następstwie prowadzi do skutków zdrowotnych (psychosomatycznych). Stopień uciążliwości zapachu zależy nie tylko od subiektywnych uwarunkowań, ale również od intensywności zapachu, częstości występowania, długości oddziaływania i jakości zapachu.

Doświadczenia i wspomnienia danej osoby mają duży wpływ na to, czy dany zapach jest odbierany jako uciążliwy. Dla rolnika zapachy występujące w gospodarstwie są normalne. Mieszkańcy miasta oceniają je w szerokim zakresie odczuć; od „smrodu“ aż po „zdrowe wiejskie powietrze“. Ocena zapachu pochodzącego od sąsiadów zależy np. również od stosunków między sąsiadami.

Uciążliwość zapachu może zależeć również od stężenia substancji zapachowej. Niektóre zapachy w niskim stężeniu są odczuwane przez wiele osób jako przyjemne, natomiast w większym stężeniu jako nieprzyjemne aż po obrzydliwe.

Badania naukowe dotyczące uciążliwości zapachów i ich wpływu na zdrowie dotyczą przeważnie emisji z zakładów produkcji zwierzęcej. Na obszarach emisji takich zakładów osoby uskarżają się na różne objawy takie jak:

  • podrażnienie błon śluzowych i oczu
  • kaszel, zaostrzenie astmy
  • dolegliwości żołądkowo-jelitowe
  • bóle głowy
  • zaburzenia snu
  • zawroty głowy
  • zaburzenia psychiczne
  • ogólne obniżenie jakości życia

(Schiffman i Williams, 2005) (Nimmermark, 2004)

Jeżeli rodzice cierpią z powodu uciążliwości zapachów, może się zdarzyć, że gorzej oceniają stan zdrowia swoich dzieci niż jest on w rzeczywistości.

W konkretnym przypadku poddano ankiecie rodziców dzieci, którzy cierpieli z powodu uciążliwości zapachów z rolnictwa. Ta grupa rodziców częściej podawała, że dzieci cierpią na świąd skóry, niż rodzice z grupy kontrolnej, którzy nie cierpieli z powodu zapachów. W dokładnym badaniu dzieci okazało się jednak, że egzema występowała u dzieci z tą samą częstością w obu grupach.

Gdy rodzice cierpieli z powodu uciążliwych zapachów, częściej podawali też inne objawy chorobowe. Efekt ów jest porównywalny do doniesień odnośnie symptomów narażenia na nadmierny hałas. Naukowcy wnioskują, że narażenie na hałas bądź zapachy zwiększa lęk związany z wpływem środowiska na zdrowie. W efekcie końcowym symptomy są wyolbrzymiane (Hoopmann & Werfel, 2006).

Niewykluczone, że ten fenomen uzasadnia po części nadwrażliwość na chemikalia MCS. Pacjenci z MCS często uskarżają się na nadwrażliwość na zapachy. W różnych badaniach naukowych nie potwierdzono jednak do tej pory podejrzenia, że osoby dotknięte MCS mocniej odczuwają zapachy i z tego powodu są bardziej podatni na wystąpienie pewnych reakcji. Opisywana przez pacjentów z MCS nadwrażliwość na zapachy nie ma wytłumaczenia w lepszej zdolności węchowej, ale ma inne przyczyny (Mücke & Lemmen, 2011).

Choroby

Nie oczekuje się występowania specyficznych chorób spowodowanych substancjami zapachowymi w normalnych stężeniach w pomieszczeniach mieszkalnych. Schorzenia takie występują raczej przy obciążeniu w miejscu pracy, tak jak np. w perfumerii. W tym przypadku może dojść do podrażnienia błon śluzowych oczu i dróg oddechowych. Z uciążliwymi zapachami związane są również oddziaływania neurowegetatywne, takie jak bóle głowy, przemęczenie czy zaburzenia koncentracji. Ekstremalne zapachy mogą wywoływać obrzydzenie a pośrednio nudności i wymioty (Mücke & Lemmen, 2011).

Alergie kontaktowe

Substancje zapachowe powodują najczęściej, zaraz po niklu, alergie kontaktowe. Przy czym pewne substancje zapachowe, jak np. mąkla tarniowa (patrz tabela) wywołują alergie częściej niż inne substancje. Substancje zapachowe należą również wśród dzieci i młodzieży do najczęstszych alergenów kontaktowych. Dzieci mają bardzo wcześnie styczność z substancjami zapachowymi poprzez kosmetyki pielęgnacyjne (Mücke & Lemmen, 2011). Poza tym właśnie w kosmetykach przeznaczonych dla dzieci znaleziono zaskakująco wysokie stężenia substancji zapachowych wywołujących alergie (Urząd Ochrony Konsumenta i Kontroli Żywności Dolnej Saksonii, 2010).

Niektóre substancje zapachowe wywołują reakcje alergiczne dopiero po zadziałaniu na dany obszar skóry światłem słonecznym lub światłem ultrafioletowym. Takimi substancjami fotoalergicznymi lub światłouczulającymi są np. piżmo ambretowe, olejek z drzewa sandałowego, balsam peruwiański, 6-metylokumaryna i mąkla tarniowa. Olejek z drzewa herbacianego, anyżkowy i lawendowy mogą również pod wpływem światła doprowadzić do alergicznej egzemy kontaktowej.

Wdychanie substancji zapachowych przez alergików zazwyczaj nie jest problematyczne. W badaniu na temat wdychania substancji zapachowych osoby z potwierdzoną alergią kontaktową zostały poddane działaniu oparów alergenu w komorze. Pacjenci ubrani byli w ubrania ochronne, aby uniknąć bezpośredniego kontaktu ze skórą. W przypadku bardzo wysokiego stężenia alergenu (1mg/metr sześcienny) pacjenci reagowali nawrotem chronicznej egzemy kontaktowej. W ponownej próbie ze stężeniami alergenu takimi, jakie występują na co dzień (0,01 mg/m3) nie stwierdzono reakcji na skórze. W obu próbach nie stwierdzono reakcji w obrębie oskrzeli. Aczkolwiek niektórzy pacjenci wykazywali podwyższoną wrażliwość oskrzeli po kontakcie z alergenem (Schnuch, i inni, 2010).

Jednakowoż pacjenci z alergią na substancje zapachowe i astmatycy powinni zapobiegawczo unikać wdychania dużych ilości substancji zapachowych i zrezygnować z odświeżaczy powietrza, drzewek zapachowych do samochodu i aromatów do sauny.

Dokładniejsze informacje na temat alergii i substancji zapachowych znajdują się pod adresem www.allum.de/kontaktallergie oraz www.allum.de/allergietest-auf-duftstoffe.

Regulacje prawne/ wartości dopuszczalne

Obowiązek umieszczania składu na opakowaniu

Zawartość substancji zapachowych musi być umieszczona na opakowaniu, gdy produkt pozostający na skórze zawiera powyżej 0,001% substancji. Dla kosmetyków, które nie pozostają na skórze lecz są spłukiwane jest to ilość 0,01% (IKW – Stowarzyszenie Producentów Kosmetyków i Detergentów w Niemczech, 2004). Zwykle spotykane na opakowaniu określenia dla substancji zapachowych to „parfum“, „fragrance“, „aroma“ lub „flavour“.

Wyjątkiem od reguły jest 26 substancji zapachowych o szczególnie wysokim potencjale alergennym. Te muszą być wyszczególnione na opakowaniu. Zazwyczaj podawana jest międzynarodowa nazwa INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients).

Lista substancji zapachowych, dla których istnieje obowiązek informacyjny znajduje się tutaj: INCI.

Związki moszusowe (piżmo syntetyczne)

Z punktu widzenia ochrony środowiska i ochrony zdrowia problematyczne są piżma syntetyczne; nitro piżma i policykliczne połączenia moszusowe, obejmujące, na przykład: piżmo ambretowe, piżmo ksylenowe, piżmo ketonowe, piżmo moskenowe, piżmo tybetańskie, Galaxolid (HHCB) i Tonalid (AHTN). Są one rozpuszczalne w tłuszczach, odkładają się w tkance tłuszczowej ludzi i zwierząt, i przechodzą do mleka matki. Nie jest jeszcze wyjaśnione, jaki jest ich wpływ na zdrowie ludzkie. Jeśli chodzi o zawartość piżm syntetycznych w produktach, to tendencja jest spadkowa (Schwegler, 2008) (Vieth, 2002).

Obecnie zabronione jest stosowanie piżma ambretowego, które pod wpływem światła może wywoływać alergie oraz okazało się, że ma działanie neurotoksyczne. Również zabronione jest użycie piżma moskenowego i tybetańskiego (Schwegler, 2008). Piżmo ksylenowe będzie zakazane do roku 2015 (e-service on EUROPA, 2011). Stowarzyszenie Producentów Kosmetyków i Detergentów w Niemczech zobowiązało się w roku 1994 nie dodawać piżma ksylenowego i piżma ketonowego do środków czystości i detergentów.

powrót

Porady

Wielu ludzi kojarzy pielęgnację ciała z dobrym zapachem. Stąd stwierdza się wśród konsumentów mocną akceptację przyjemnych substancji zapachowych. One poprawiają samopoczucie i stwarzają miłą atmosferę.

W celach zapobiegawczych Kinderumwelt radzi:

Niemowlęta:

  • Olejki eteryczne są niewskazane dla niemowląt i małych dzieci. W najgorszym wypadku może dojść do skurczu dróg oddechowych lub zatruć.
  • Lampki i kominki na olejki eteryczne nie powinny znajdować się w pokoju dziecięcym.
  • Używać tylko preparatów przeznaczonych specjalnie dla niemowląt i małych dzieci.
  • Nie wolno używać produktów zawierających silnie działające olejki takich jak olejek mięty pieprzowej i kamforowy.
  • Koniecznie stosować zalecane rozcieńczenia.
  • W żadnym wypadku nie stosować preparatów w obrębie twarzy dziecka!
  • Nie wolno nanosić olejków eterycznych bezpośrednio na wrażliwą skórę dziecka. Mogą działać silnie drażniąco.
  • Dzieci nie powinny zbliżać się do żadnego rodzaju substancji zapachowych.
  • Olejki eteryczne przechowywać, tak jak inne lekarstwa, w miejscu niedostępnym dla dzieci.
  • Środki zaradcze w przypadku zatrucia olejkami eterycznymi:
  • Przy bezdechu i utracie przytomności natychmiast dzwonić po pogotowie: 112
  • Poinformować pogotowie, jaki produkt zjadło lub wdychało dziecko, w jaki sposób i kiedy.
  • Przy lekkich objawach zatrucia w Niemczech można zasięgnąć porady w poradni zatruć pod telefonem alarmowym. Numery telefonów do poradni zatruć w Niemczech, Austrii i Szwajcarii można znaleźć pod adresem Federalnego Centrum Oświaty Zdrowotnej BZgA.
  • Po kontakcie olejku eterycznego ze skórą należy spłukać miejsce czystą wodą.

Dzieci:

  • Tak zwane perfumy dla dzieci często zawierają alergizujące substancje zapachowe. Rodzice powinni się zastanowić, czy ich dziecko rzeczywiście potrzebuje już własnych perfum.
  • Większe dzieci powinny mieć kontakt z substancjami zapachowymi tylko pod nadzorem rodziców.

Ogólne wskazówki:

  • Należy obchodzić się oszczędnie z lampkami do olejków, kadzidełkami i innymi produktami do dezodoryzacji pomieszczeń.
  • Szczególnie alergicy powinni unikać odświeżaczy w sprayu, żeli zapachowych i innych produktów do dezodoryzacji pomieszczeń.
  • Przez wzgląd na innych należy oszczędnie używać perfum.
  • Lepiej jest sprzątać, czyścić i wietrzyć niż dezodoryzować pomieszczenia. Nieświeże powietrze nie powinno być maskowane zapachami ani w biurze, ani w toalecie, ani w innych pomieszczeniach.
  • Osoby wrażliwe mogą wybierać kosmetyki bez substancji zapachowych.

Mehr zum Thema Środki zapachowe i zapachy:

Diesen Artikel...

Stand: 5. April 2013 - 12:02 Uhr

Autor/Autorzy: