Rtęć

Rtęć jest jedynym metalem występującym w temperaturze pokojowej w stanie ciekłym. Należy do grupy metali ciężkich i w stanie wolnym połyskuje srebrzyście.

Rtęć występuje w trzech różnych formach, które różnią się znacznie pod względem toksyczności, jako:

  • rtęć pierwiastkowa (rtęć metaliczna, pary rtęci i stopy z innymi metalami tzw. amalgamaty)
  • nieorganiczne sole rtęci (jak kalomel, sublimat)
  • organiczne związki rtęci, np. metylortęć, merbromin, tiomersal, boran fenylortęciowy (merfen).

Występowanie i zastosowanie

Rtęć metaliczna (pierwiastkowa)

W sektorze gospodarstw domowych rtęć metaliczna występuje termometrach lekarskich, barometrach i klasycznych ciśnieniomierzach. Ponadto jest obecna w przedmiotach gospodarstwa domowego starego typu, takich jak lampy opalające i rtęciowe. Rtęć mogą również zawierać termostaty w starszych ekspresach do kawy i suszarkach do włosów, a także przełączniki i wyłączniki bezpieczeństwa w drzwiach starego typu zamrażarek i pralek. Niektóre baterie specjalistyczne (guzikowe) zawierają rtęć. Wcześniej rtęci używano również do produkcji luster (stosowano amalgamat rtęci z cyną).

Materiał używany do wypełnień zębów jest amalgamatem stomatologicznym o zawartości około 50 procent rtęci. Liczba wypełnień amalgamatowych spada i coraz częściej używa się innych materiałów.

W krajach Trzeciego Świata rtęć w dalszym ciągu stosowana jest do odzyskiwania metali szlachetnych. Wykorzystuje się tu zdolność rtęci do rozpuszczania innych metali i tworzenia amalgamatów.

Nieorganiczne sole rtęci

W środowisku domowym aż po lata 70-te stosowano środki ochrony drewna zawierające rtęć. Sporadycznie można trafić na kosmetyki zawierające rtęć - rozprowadzane nielegalnie - takie jak maści wybielające lub kremy przeciw piegom, w których zawartość rtęci może być znaczna. W szczególności są one używane przez osoby pochodzące z Azji i Południowo-Wschodniej Europy.

Nowa dyrektywa Unii Europejskiej z dnia 18 czerwca 2009 roku w sprawie bezpieczeństwa zabawek przewiduje dla rtęci dopuszczalną wartość migracji na poziomie 94 mg rtęci na kg zabawki. Dotyczy to mechanicznie zeskrobanego materiału zabawki i może się zdarzyć, gdy dzieci biorą zabawki do ust i ogryzają zębami.

W stosunku do dyrektywy z 1988 roku dopuszczalna wartość migracji została podniesiona z 60 mg/kg na 94 mg/kg. Z punktu widzenia ochrony zdrowia zmiana ta oceniana jest bardzo krytycznie.

Organiczne związki rtęci

Organiczne związki rtęci dostają się do organizmu człowieka przede wszystkim przez spożywanie ryb. Przy czym stare ryby są wyraźnie bardziej skażone niż młode ryby a ryby drapieżne mocniej niż ryby nie drapieżne.

Jeszcze kilka lat temu stosowano środki do dezynfekcji ran zawierające rtęć, z których jeszcze tylko merbromin (merkurochrom) dopuszczony jest do użytku. Obecnie istnieją mniej toksyczne i miejscowo skuteczniej działające środki antyseptyczne pozwalające zrezygnować ze środków dezynfekujących zawierających rtęć.

Zawierający rtęć tiomersal jest używany jako środek konserwujący w kroplach do oczu, płynach do soczewek kontaktowych, szczepionkach i płynach odczulających. Tiomersal posiada szerokie spektrum przeciwbakteryjne i jest również stosowany w medycynie weterynaryjnej. Płyny szczepionek mogą zawierać do 0,1 % tiomersalu.

Od ponad dziesięciu lat rtęć nie jest już stosowana do produkcji farb. Również stosowane pestycydy nie zawierają już związków rtęci.

Zagrożenia dla zdrowia

Poniżej zostaną oddzielnie omówione procesy wchłaniania, rozprowadzania i wydalania oraz wynikające stąd zagrożenia zdrowotne dla trzech form rtęci (rtęć pierwiastkowa, nieorganiczne sole rtęci, organiczne związki rtęci).

Metaliczna (pierwiastkowa) rtęć

Wdychane pary rtęci są wchłaniane przez płuca do około 80 procent. W swojej pierwiastkowej formie rtęć może przekraczać barierę krew-mózg oraz barierę łożyskową. Po wchłonięciu przez płuca rtęć pierwiastkowa jest szybko utleniana do nieorganicznych związków rtęci (Hg 2+) w erytrocytach, wątrobie i mózgu. Jony Hg2+ w nieznacznym już stopniu mogą przechodzić przez barierę krew-mózg i barierę łożyskową. Wiążą się one z biomolekułami zawierającymi siarkę, takimi jak glutation, hemoglobina i enzymy, oddziaływując ujemnie na ich funkcjonowanie. Nieutleniona rtęć pierwiastkowa może być wydychana przez płuca.

Z amalgamatu stomatologicznego użytego do wypełnienia zębów rtęć może nadal dostawać się do organizmu w dwojaki sposób, a mianowicie poprzez wydzielane pary rtęci z wypełnień amalgamatowych i w wyniku procesów ścierania się oraz procesów korozyjnych w nich zachodzących. Wcześniej w ten sposób do organizmu dostawało się od 3,9 do 21 mikrogramów rtęci na dzień, a obecnie obciążenie te wynosi od 3 do 12 mikrogramów (Komisja Human-Biomonitoring 1999).

Nieświadome nocne zgrzytanie zębami (bruksizm) oraz żucie gumy mogą zwiększyć dzienne wchłanianie rtęci o faktor 5 do 20.

Połknięta rtęć metaliczna praktycznie nie jest resorbowana z przewodu pokarmowego. Rtęć z uszkodzonego w ustach termometru jest więc toksykologicznie bez znaczenia. Natomiast rtęć rozlana z termometrów lekarskich odparowuje i zwłaszcza w małych, słabo wentylowanych pomieszczeniach może prowadzić do ciężkiego zatrucia (choroba Seltera, Feera i Swifta u małych dzieci!)

Nieorganiczne sole rtęci

Nieorganiczne sole rtęci są wchłaniane z przewodu pokarmowego w około 2 do 15 procent, przy czym lepiej wchłaniają się substancje dobrze rozpuszczalne w wodzie niż słabo rozpuszczalne w wodzie. W związku z powyższym różna jest także ich toksyczność. I tak trudno rozpuszczalny w wodzie kalomel (chlorek rtęci I) jest znacznie mniej toksyczny niż dobrze rozpuszczalny sublimat (chlorek rtęci II).

Najwyższe stężenia nieorganicznych soli rtęci występują w nerkach. Tutaj jony rtęci wiążą się z bogatym w siarkę białkiem metalotioneiną. Rtęć nieorganiczna kumuluje się również w wątrobie, przysadce mózgowej i innych obszarach mózgu.

Wydalanie jonów rtęci (Hg2 +) zachodzi głównie z moczem a przy dużej ilości dodatkowo z kałem.

Rtęć organiczna

Ze względu na wysoką rozpuszczalność w tłuszczach ponad 90 procent organicznych związków rtęci wchłania się z przewodu pokarmowego. Również silne wchłanianie zachodzi przez skórę i płuca. Organiczna rtęć jest równomiernie rozprowadzana w organizmie i może przekraczać barierę krew-mózg oraz barierę łożyskową. W jelicie grubym zostaje przetworzona przez mikroorganizmy w Hg2 +, a następnie wydalana z kałem. Pozostała rtęć organiczna (nieprzetworzona) jest resorbowana.

Około 90 procent organicznej rtęci jest znowu wydalane z kałem. Ponadto związki rtęci organicznej odkładają się także we włosach.

Okres półtrwania rtęci organicznej we krwi wynosi od 30 do 70 dni. W niektórych organach pozostaje ona przypuszczalnie przez wiele lat. Dzienną dawkę wchłanianą z pożywieniem szacuje się na 3 mikrogramy rtęci (głównie jako metylortęć). W diecie bogatej w ryby stężenie rtęci może się zwiększyć do około 14 mikrogramów na dzień.

Toksyczność w zależności od rodzaju związków rtęci i dawki

Wpływ obciążenia rtęcią na zdrowie zależy od formy, w jakiej zostaje wchłonięta (elementarna, nieorganiczna, organiczna) i od tego czy wchłanianie ma charakter ostry czy też przewlekły. Ostatecznie obok całkowitej ilości wprowadzonej rtęci czynnikiem decydującym jest również jej stężenie w poszczególnych organach docelowych.

Ostre zatrucie rtęcią pierwiastkową i nieorganicznymi solami rtęci

Wdychanie dużych ilości rtęci pierwiastkowej uszkadza najpierw płuca. Za stężenie krytyczne przyjęto wartości wyższe niż 1 miligram rtęci na metr sześcienny powietrza. Mogą one powodować kaszel, duszność, bezdech i najcięższe zapalenia oskrzeli i płuc. Spożycie nieorganicznych związków rtęci można szybko rozpoznać po metalicznym smaku i nadmiernym wydzielaniu śliny (lac. hypersalivatio). W dalszym przebiegu zatrucia dochodzi do oparzenia całego przewodu pokarmowego z wymiotami i biegunką. Następstwem są ciężkie zaburzenia równowagi elektrolitowej, które mogą prowadzić do wstrząsu. Ponadto dochodzi do ostrej niewydolności nerek, a później pojawiają się objawy chorobowe ze strony centralnego układu nerwowego. Dawka śmiertelna dla dorosłego wynosi około 1 do 4 gramów.

Przewlekłe zatrucie rtęcią pierwiastkową i nieorganicznymi solami rtęci

Dawniej osoby narażone zawodowo, jak kapelusznicy, którzy pracowali z futrem i filcem bejcowanym rtęcią były powszechnie uważane za szalone ("Mad Hatter" z Alicji w Krainie Czarów). Wiele nowych doniesień dotyczących przewlekłego zatrucia rtęcią pochodzi również z medycyny pracy.

Objawami długotrwałego inhalacyjnego narażenia na pary rtęci są drżenia (począwszy od drżenia palców), patologicznie zwiększona pobudliwość i zapalenie błony śluzowej łuków zębowych (łac. gingivitis, zapalenie dziąseł). W dalszych badaniach przewlekłego zatrucia rtęcią, pochodzących z medycyny pracy, obserwowano uszkodzenia wielu innych organów. I tak uszkodzenia centralnego układu nerwowego z zaburzeniami pamięci krótkotrwałej i zdolności koordynacji, systemu sensorycznego z zaburzeniami widzenia barw, obwodowego układu nerwowego, kłębuszkowe zapalenie nerek na skutek tworzenia się kompleksów immunologicznych. Rzadko również dochodzi do choroby autoimmunologicznej nerek. Ponadto istnieje ryzyko podrażnienia skóry, reakcje alergiczne są natomiast rzadkie.

Badania przeprowadzone wśród dentystek pracujących z amalgamatem wykazały, że w przypadku nieodpowiednich warunkach pracy mogą wystąpić zaburzenia płodności.

U dziecka przewlekłe zatrucie prowadzi do - obecnie rzadkiego - obrazu choroby Feera (synonimy: neuroza Feera, M. Selter-Swift-Feer, akrodynia, Pink Disease).

Oczywistym jest, iż organizm, a zwłaszcza mózg u małych dzieci, w porównaniu do osób dorosłych jest bardziej wrażliwy na stosunkowo niewielkie ilości rtęci. Wielokrotnie powtarzały się opisy przypadków chorobowych u małych dzieci, u których rozwinięte ciężkie objawy choroby występowały już przy stężeniach w moczu poniżej 50 mikrogramów na litr.

Symptomatyka chorobowa charakteryzuje się objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego, układu wegetatywnego oraz dermatologicznymi, jak ciężkie niedociśnienie, później odmowa chodzenia, stania i siedzenia, smutne, ponure i żałosne zachowanie, apatia uwarunkowana motorycznie, bóle mięśni i stawów, utrata apetytu, utrata masy ciała, nocne zaburzenia snu, senność w ciągu dnia, zwiększone pocenie się, silne swędzenie, nadciśnienie, światłowstręt, symetryczne zaczerwienienie (akrodynia, Pink Disease) na nosie, rękach i nogach (Mühlendahl 1990 i 1991).

Ostra i przewlekła toksyczność organicznych związków rtęci

/Graphik/ Nagle występująca wysypka skórna, w przeciwieństwie do przewlekłej egzemy, na pośladkach.

Nasza wiedza na temat szkodliwości związków rtęci pochodzi głównie z dwóch katastrof ekologicznych: nielegalne odprowadzanie związków rtęci do zatoki Minamata (Japonia) i masowe zatrucie w Iraku zabejcowanymi rtęcią nasionami, które omyłkowo zostały użyte do produkcji chleba.

Organiczne związki rtęci działają przede wszystkim na układ nerwowy. Dochodzi do zaburzenia widzenia (rozmyte widzenie, ograniczenie pola widzenia), słuchu (utrata słuchu, ograniczenia w zrozumieniu słów) i zaburzenia czuciowe (palce u rąk i nóg), następnie problemy z chodzeniem i motoryką ramion (patrz opis u F. Schweinsberg, 2002).

Przejścia między zatruciem ostrym a przewlekłym są płynne. Organiczne związki rtęci, które w czasie ciąży dostały się do organizmu kobiety zaburzają rozwój dziecka. Wpływ na płód został wielokrotnie dobrze zbadany. Dzieci w porównaniu z dorosłymi wykazują 5 – 10 -krotnie większą wrażliwość na rtęć organiczną, która objawia się zaburzeniami poznawczymi i rozwojowymi:

"Pierwszymi objawami były opóźnienia w chodzeniu i nauce mowy. U dzieci w wieku od 4 – 7 lat (matki obciążone rtęcią) stwierdzono utratę słuchu, zwiększone napięcie mięśni w nogach, zwiększony odruchy ścięgien (tylko u chłopców) i ataksję. Najbardziej wrażliwe reakcje były obserwowane u siedmiolatków w neurofizjologicznych testach. (...). " (Kommision Humanbiomonitoring 1999).

W dwóch dużych badaniach przeprowadzonych na Wyspach Owczych i Seszelach poszukiwano odpowiedzi na pytania, jaki wpływ na rozwój dziecka ma regularne spożywanie znacząco zanieczyszczonych rtęcią ryb i owoców morza (średnia zawartość rtęci ok. 0,3 mg na kg ryb) przez kobiety w ciąży.

Wyniki badań z Wysp Owczych dostarczyły dowodów na to, że wraz ze wzrostem stężenia rtęci dochodzi do deficytów rozwojowych u dzieci: U 7-latków zauważono nieprawidłowości w testach neuropsychologicznych, jeśli zawartość organicznej rtęci we włosach matki przekraczała 10 miligramów na kilogram. Zmiany w zakresie uwagi, pamięci i mowy zaobserwowano nawet przy niższych wartościach. Dlaczego takie zaburzenia rozwojowe nie zostały zaobserwowane w badaniu na wyspach Seszele, do tej pory pozostaje bez wyjaśnienia.

Analiza i biomonitoring

Analiza

Selektywnie i z dużą czułością można oznaczyć rtęć za pomocą metody zimnych par w atomowej spektrometrii absorpcyjnej w próbkach środowiskowych, płynach ustrojowych i próbkach tkanek. Istnieją inne znane sposoby (np. spektrometria emisyjna z indukcyjnie sprzężoną plazmą, neutronowa analiza aktywacyjna i inwersyjna woltamperometria), ale są one bardziej skomplikowane.

Biomonitoring

Jak duże jest obciążenie organizmu rtęcią można określić na podstawie badania moczu, krwi lub próbek włosów. Sporadycznie przeprowadzany test śliny związany z amalgamatowym pochodzeniem rtęci, nie nadaje się do tego celu, i może co najwyżej dostarczyć informacji, o jakości wypełnień amalgamatowych.

Rtęć we krwi

W analizie pełnej krwi oznaczana jest całkowita zawartość rtęci, tj. nieorganiczne i organiczne związki rtęci. Ponieważ nieorganiczne związki rtęci we krwi mają stosunkowo krótki okres półtrwania, to wyniki analizy można odnieść tylko do aktualnego lub krótkiego okresu czasu przed badaniem.

Rtęć w moczu

Analiza rtęci w moczu wykrywa selektywnie obciążenie rtęcią nieorganiczną, ponieważ organiczne związki rtęci są wydalane z kałem. Przy wysokim obciążeniu - jak u osób z wieloma wypełnieniami amalgamatowymi - nieorganiczna rtęć dodatkowo wydalana jest z kałem. (Schweinsberg 2002). Stężenie rtęci w moczu podlega w ciągu dnia wahaniom. Aby uzyskać znaczące wyniki badań należy przeprowadzać oznaczanie rtęci moczu w dobowej 24-godzinnej zbiórce lub co najmniej w moczu porannym. Mocz należy zbierać w pojemnikach polietylenowych, ponieważ szklane opakowania mogą absorbować rtęć i tym samym fałszować zmierzone wartości.

Test mobilizacji z użyciem środka chelatującego (zazwyczaj DMPS, czasami DMSA) nie zawiera żadnych informacji, które wykraczałyby poza normalne oznaczenie rtęci w moczu. Badanie moczu jest również bez mobilizacji wystarczająco czułe, aby wykryć ewentualne obciążenie rtęcią.

Rtęć we włosach

Rtęć organiczna bardzo dobrze wbudowuje się w korzenie włosów, w przeciwieństwie do rtęci nieorganicznej. Dlatego badanie zawartości rtęci we włosach jest dobrym i selektywnym pomiarem obciążenia rtęcią organiczną. Za pomocą analizy odcinków włosów można dokonać dokładnej oceny ekspozycji na rtęć przebytej nawet w dłuższym czasie przed badaniem.

Stężenie rtęci we włosach jest około 250 do 350 razy wyższe od odpowiednich poziomów we krwi. Jednakże kontrola jakości w pomiarach zawartości organicznej rtęci we włosach jest dotąd trudna i nie ma określonych wartości referencyjnych. Ostatecznie należy zabezpieczyć, ażeby w pomiarze rtęci we włosach nie zostały ujęte inne zanieczyszczenia pochodzące ze środowiska zewnętrznego.

UNEP cytuje w raporcie "Global Assessment Mercury" w punkcie 201 "benchmark dose" (BMD) ilość 10 mikrogramów całkowitej rtęci na gram włosów matki, jako statystycznie określoną wartość progową dla pierwszych neurologicznych zaburzeń u dzieci tych matek (szczegóły: patrz podane powyżej źródło).

Zalecenia dotyczące monitoringu biologicznego

Poniższa tabela przedstawia zalecenia, jakie próbki tkanek powinny zostać zbadane w typowych sytuacjach narażenia środowiskowego.

                                  

krew pełna

mocz

włosy

ślina

Rtęć pierwiastkowa

przykład: rozbity termometr do mierzenia temperatury ciała

+

+

-

-

Amalgamaty dentystyczne

przykład: wypełnienia amalgamatowe

(+)

spożycie ryb fałszuje wynik!

+

-

- (*)

Nieorganiczne sole rtęci

przykład: zatrucie sublimatem

+

+

-

-

Organiczna rtęć

przykład: zwiększone spożycie ryb

+

-

(+)

-

+ przydatne   (+) warunkowo przydatne  - nieprzydatne
(*) test śliny dostarcza najwyżej informacji o jakości wypełnień amalgamatowych

Selen: niezbędny pierwiastek śladowy selen jest zdolny do wiązania rtęci w postaci rtęć-selen- białka i w ten sposób przekształcać ją w formę nieaktywną toksykologicznie.

Optymalne jest przyjmowanie selenu w dawce ok. 1 mikrograma selenu na kilogram masy ciała na dzień. W Niemczech według szacunków Komisji Human-Biomonitoring dawka ta nie jest osiągana. Grupy ryzyka z tendencją do niedoboru selenu w diecie to ściśli wegetarianie (weganie), alkoholicy (przy jednostronnej diecie), pacjenci z ograniczeniami dietetycznymi, pacjenci dializowani i głodujący.

W wyniku dużej utraty krwi, uszkodzenia nerek lub bardzo długiego karmienia piersią organizm traci selen. I w ten sposób też może dojść do niedoboru selenu. W szczególności u osób z tej grupy zaleca się obok sprawdzenia obciążenia rtęcią, określić poziom selenu. W tym celu oznacza się zawartość selenu w surowicy krwi.

Ocena: wartości referencyjne i wartości monitoringu biologicznego (HBM) wartości

Indywidualne wartości rtęci z biomonitoringu mogą być porównywane z wartościami odniesienia, jak wartości referencyjne i tak zwane wartości HBM. Wartości referencyjne wskazują, gdzie leży górna granica "poziomów ogólnego tła" w populacji, w czasie badania. Wartości te nie mówią nic na temat ewentualnego zagrożenia dla zdrowia, mogą jednak pomóc w identyfikacji ponadprzeciętnie obciążonych osób.

Komisja Human-Biomonitoring opierając się na badaniach środowiskowych Umwelt-Survey 1990/92 i Kinder-Umwelt-Survey z 2003/2006 roku ustaliła wartości referencyjne dla rtęci:

 

mocz (mikrogram na litr)

mocz (mikrogram na gram kreatyniny)

Krew pełna (mikrogram na litr)

Dzieci i osoby dorosłe, bez amalgamatu

---

1,0*

---

Dzieci (3-14 lata), spożycie ryb do 3x w miesiącu, bez amalgamatu

0,4

---

0,8

Osoby dorosłe (18-69 lat), spożycie ryb do 3x w miesiącu, bez amalgamatu                                  

1,0

---

2,0

  

(*) z wypełnieniami amalgamatowymi wartość może być kilka razy większa (około czterokrotnie, w przypadku złych wypełnień i wyższa). Przy przekroczeniu wartości referencyjnej mierzona wartość powinna być porównana z wartościami HBM.

Do oceny potencjalnych skutków dla zdrowia Komisja Human-Biomonitoring opracowała koncepcję wartości HBM.

Wartość HBM I odpowiada stężeniu substancji szkodliwej dla środowiska, poniżej którego według obecnego stanu wiedzy nie występuje uszczerbek na zdrowiu. Przy przekroczeniu, tej wartości pomiar powinien zostać sprawdzony, i jeśli to konieczne, należy zidentyfikować i wyeliminować źródło.

Wartość HBM II jest to wartość interwencji lub działania. Jeżeli zostanie przekroczona możliwe jest istotne zaburzenie zdrowia. Pacjent powinien pozostawać pod opieką medycyny środowiskowej i bezzwłocznie powinny zostać podjęte działania w celu zminimalizowania ekspozycji.

Komisja Human-Biomonitoring ustanowiła następujące wartości dla rtęci:

 

Badany materiał

Wartość HBM-I-

Wartość HBM-II-

Dzieci i osoby dorosłe

mocz**

5 mikrogramów na gram kreatyniny (7 mikrogramów na litr moczu)

20 mikrogramów na gram kreatyniny (25 mikrogramów na litr moczu)

Dzieci i osoby dorosłe *

krew pełna***

5 mikrogramów na litr

15 mikrogramów na litr

* Opiera się na wartościach dla kobiet w wieku rozrodczym. Zalecane stosowanie dla innych grup.
** Ocena wewnętrznego narażenia na rtęć nieorganiczną.
*** Ocena ekspozycji na rtęć nieorganiczną i organiczną.

Wartości graniczne/wartości wskaźnikowe

Woda pitna

Rozporządzenie w sprawie wody pitnej (TrinkwV) 2001 (ważne od 01.01.2003): 0,001 miligrama rtęci na litr wody pitnej.

Żywność

Rozporządzenie o maksymalnych dopuszczalnych poziomach zanieczyszczenia w żywności (SHmV), 1988, zmienione rozporządzeniem z dnia 03.03.1997: 1 miligram rtęci na kilogram świeżej masy części jadalnych ryb drapieżnych i węgorza oraz 0,5 miligrama rtęci na kilogram świeżej masy jadalnych części wszystkich innych gatunków ryb.

Wchłanianie do organizmu

Wartość graniczna dla pobrania rtęci jest podawana w PTWI (z ang. Provisional Tolerable Weekly Intake, tymczasowa tolerowana tygodniowa dawka pobrania).

Na podstawie badań epidemiologicznych Wspólny Komitet Ekspertów ds. Wyżywienia i Rolnictwa ONZ i WHO ograniczył maksymalną dopuszczalną dawkę rtęci organicznej do 1,6 mikrograma na kilogram masy ciała w ciągu tygodnia. Komisja Europejska przyjęła tę wartość dla całkowitej zawartości rtęci (Komisja Europejska 2006).

Zarodki/ płody i dzieci matek karmiących piersią są szczególnie narażone na działanie rtęci organicznej (metylortęć). Jednakże specjalne zalecenia dla tej grupy nie mogą być sformułowane z powodu niewystarczających ilości danych.

Porównanie tolerowanej dawki pobrania z obciążeniem amalgamatem i konsumpcją ryb.

Według wartości PTWI – dla dorosłego o wadze ciała 60 kg dopuszcza się maksymalnie 300 mikrogramów rtęci całkowitej, z tego jednak maksymalnie 100 mikrogramów rtęci metylowej. Obciążenie rtęcią spowodowane amalgamatem jest oszacowane przez Komisję Human-Biomonitoring na 3 - 12 mikrogramów rtęci na dzień, a więc 21 do 84 mikrogramów na tydzień. Przy braku innych źródeł rtęci wartość PTWI jest zatem wykorzystywana maksymalnie w 28 procentach.

Tygodniowe spożycie 200 gramów ryb drapieżnych z zawartością jeszcze dopuszczalnych ilości rtęci (1 miligram na kilogram, zgodnie z Rozporządzeniem o najwyższych maksymalnych poziomach zanieczyszczenia w żywności, w przeważającej części jako metylortęć) prawie wyczerpuje, zgodnie wartościami PTWI, tolerowaną tygodniową dawkę pobrania.

EPA USA

W 1997 r. amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (EPA, Environmental Protection Agency) ustaliła maksymalne tolerowane pobranie metylortęci na 0,1 mikrogramów rtęci metylowej na kilogram masy ciała dziennie. Odpowiada to 0,7 mikrogramów metylortęci na kilogram masy ciała na tydzień, a tym samym jest znacznie niższe niż wartość PTWI podawana przez WHO.

Profilaktyka i środki zaradcze

Poniżej omówiono, jakie działania zapobiegawcze i środki zaradcze należy podjąć, w kilku typowych sytuacjach związanych z ekspozycją na rtęć.

Rtęć pierwiastkowa w pomieszczeniach mieszkalnych

Wskutek rozbicia się termometrów lekarskich, barometrów lub aparatów do pomiaru ciśnienia krwi na bazie rtęci może dojść do zanieczyszczenia powietrza rtęcią. Pomieszczenie, w którym do tego doszło powinno być dobrze wietrzone – i to w ciągu wielu tygodni. Widoczne kuleczki rtęci powinny zostać wyzbierane za pomocą odpowiedniego materiału (np. karty do gry), wciągnięte pipetą i przechowywane w naczyniu z wodą do momentu ich usunięcia, jako odpady niebezpieczne. Rtęć w trudno dostępnych miejscach (np. w szparach podłogowych) można usunąć za pomocą specjalnych środków absorbujących rtęć (np. Mercurisorb, dostępny w aptekach, drogi!).

Nie jest wskazane usuwanie rtęci odkurzaczem, ponieważ metal może się rozproszyć w pomieszczeniu na dużej powierzchni.

Pary rtęci są cięższe od powietrza. Małe dzieci bawiące się na podłodze w tych pomieszczeniach są szczególnie narażone na ryzyko zatrucia.

W lipcu 2007 r. Parlament Europejski przyjął dyrektywę, która zakazuje stosowania rtęci w termometrach lekarskich, barometrach, aparatach do pomiaru ciśnienia krwi. Wszystkie kraje UE muszą wdrożyć tę dyrektywę do 2008 roku. Zakaz dotyczy tylko nowych urządzeń. Nie dotyczy to przyrządów pomiarowych będących już w użyciu.

Amalgamat

Profesjonalnie wykonane wypełnienia amalgamatowe zwykle w nieznacznym stopniu przyczyniają się do obciążenia organizmu rtęcią. Dentysta poprzez polerowanie każdego nowego wypełnienia amalgamatowego generuje powstanie na powierzchni warstwy tlenkowej, która minimalizuje emisję rtęci. Dlatego właściwie wykonane i wypolerowane wypełnienia amalgamatowe w większości przypadków nie stanowią zagrożenia dla zdrowia.

Rzadko obserwuje się reakcje alergiczne typu IV lub reakcje liszajowate (białawe przebarwienia) błony śluzowej jamy ustnej.

Jedynie dentysta może stwierdzić, czy wypełnienia amalgamatowe mogą być przyczyną zaistniałego podwyższonego obciążenia organizmu rtęcią (patrz "Analiza i biomonitoring").

Na podstawie oceny korozji i ścierania może on wyciągnąć wnioski o klinicznej jakości wypełnienia.

Obciążenie rtęcią przy zakładaniu i usuwaniu wypełnień amalgamatowych może zostać zminimalizowane poprzez odpowiednie zabiegi stomatologiczne (odsysanie, koferdam/ślinochron, itp.). Z powodów ostrożności w czasie ciąży, karmienia i u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek nie powinno się ani zakładać ani usuwać wypełnień amalgamatowych.

Regularne żucie gumy może uszkodzić warstwę tlenkową wypełnień amalgamatowych. Dlatego należy zrezygnować z przyjemności zbyt częstego żucia gumy. Najlepszym zapobieganiem amalgamatowej ekspozycji na rtęć jest oczywiście zapobieganie próchnicy.

W Internecie można zapoznać się z dobrym podsumowaniem dyskusji na temat amalgamatu pod adresem: www.kzbv.de.

Detoksykacja związkami chelatującymi

W sprawie „odtruwania” środkami chelatującymi (np. DMPS) Komisja Human-Biomonitoring zajmuje następujące stanowisko:

"Zgodnie z obecnym stanem wiedzy Komisja nie widzi wskazań do stosowania związków chelatujących w dziedzinie zdrowia środowiskowego, np. nawet po usunięciu wypełnień amalgamatowych. Ani skuteczność ani nieszkodliwość tych substancji w medycynie środowiskowej nie są wystarczająco udowodnione. W szczególności dotyczy to również stosowania substancji chelatujących w diagnostyce (Test mobilizacji)."

Spożycie ryb

Spożywanie ryb z jednej strony jest wskazane ze względów odżywczych, z drugiej strony, jednak konsumpcja ryb niesie ze sobą znaczne obciążenie rtęcią organiczną. Zwłaszcza w okresie ciąży powinno być minimalizowane obciążenie rtęcią organiczną poprzez spożywanie młodych ryb, które są kontrolowane przez prawo żywnościowe. Młode ryby zawierają mniej rtęci niż starsze ryby, przy czym ryby nie drapieżne są znacznie mniej obciążone niż ryby drapieżniki.

Leki zawierające rtęć

Środki do dezynfekcji ran zawierające rtęć (merbromin) nie powinny być już stosowane. Dostępne są już bardziej skuteczne środki wolne od rtęci.

Rtęć w szczepionkach

Autyzm i choroby neurodegeneracyjne związane ze szczepieniami, zwłaszcza z zawartością rtęci w szczepionkach są w ostatnich latach stale powracającym elementem dyskusji. Nawet dzisiaj świadomi rodzice czasami stawiają pytania odnośnie rtęci w szczepionkach. Tabela poniżej przedstawia sytuację z grudnia 2005 roku oraz z 2000 roku. Dziś tiomersal zawiera tylko d lub D-szczepionka firmy Chiron-Behring i szczepionka Td Merieux firmy Sanofi. Zastąpienie ich preparatami wolnymi od rtęci jest możliwe i zalecane z punktu widzenia medycyny środowiskowej.

Aktualizacja (lato 2012):

W lipcu 2007 r. Parlament Europejski przyjął dyrektywę, która od kwietnia 2009 roku zakazuje używania rtęci w termometrach lekarskich, barometrach i aparatach do pomiaru ciśnienia krwi. Zakaz dotyczy tylko nowych urządzeń i nie obejmuje tych, które są już w użyciu.

Obecnie powinny zostać wypracowane instrumenty prawne regulujące zakaz stosowania rtęci. Całkowity zakaz stosowania rtęci jest nierealny, ponieważ przemysłowe znaczenie metali ciężkich jest zbyt duże a nie zawsze można je zastąpić substancjami nieszkodliwymi. Przykładowo energooszczędne żarówki zawierają nieznaczne ilości rtęci. Z tego też względu zaleca się wielostopniowe rozwiązywanie problemu i wszędzie gdzie to możliwe stosowanie rtęci powinno być zakazane. W procesach przemysłowych, w których nie jest to możliwe, stosowana ilość rtęci powinna zostać zminimalizowania.

Informacje o aktualnym stanie inicjatywy UE na temat rtęci można znaleźć tutaj.

Komitet Doradczy ds. Środowiska (SRU) w dokumencie Umweltgutachten 2008 z zadowoleniem przyjmuje europejską strategię dotyczącą rtęci, ale jednocześnie wzywa do dalszych działań.

Diesen Artikel...

Stand: 16. Mai 2013 - 11:07 Uhr

Autor/Autorzy: