Pleśń

Animacja:
Jak prawidłowo wietrzyć
Jak prawidłowo wietrzyć
Włącz animację

Podstawowe informacje na temat alergenów znajdują się w artykule: „Alergeny ogólnie”.

Występowanie pleśni w pomieszczeniach jest z pewnością najbardziej znaczącym obciążeniem powietrza wewnętrznego. Pleśnie rozprzestrzeniają się wszędzie i występują we wszystkich rozkładających się materiałach organicznych.

Zarodniki grzybów pleśniowych, ich formy służące do rozmnażania, są nośnikami alergenów. Uwalniane są przez różne rodzaje pleśni o różnych porach i w różnych ilościach. Pleśnie mogą być odpowiedzialne za różnorodne schorzenia (Wichmann 1995; Senkpiel 2000):

  • Alergie wywołane zwiększoną ilością alergenów, przy czym mogą tu wystąpić objawy
    • alergii typu I: astma, katar sienny, neurodermitis (AZS)
    • alergi typu III: alweolitis (płuco farmera), alergia egzogenna, powstała przez czynniki zewnętrzne
  • Infekcje wywołane grzybami pleśni, np. zakażenia płuc wywołane grzybami typu kropidlak (aspergiloza) występują jedynie u pacjentów z osłabioną odpornością.
  • Działanie toksyczne wywołane przez trucizny grzybów (mykotoksyny). Takie reakcje zauważano jak dotąd jedynie w przypadku silnego obciążenia mykotoksynami, najczęściej zawodowego, przy założeniu wysokiego stężenia zarodników (1.000.000.000. CFU/m3, czyli jednostek tworzących kolonie na metr sześcienny powietrza).

Zarodniki grzybów pleśniowych mają znaczenie przede wszystkim jako alergeny wdechowe (Schata 1995). Najczęściej w ich sąsiedztwie występują pewne bakterie (łac. Actinomycetales promienowce, głównie z gatunku Streptomyces), (UBA 2009).

Zarodniki pleśni jako przyczyna alergii

Gatunki grzybów pleśniowych prowadzące często do uczulenia i reakcji alergicznych, to: Cladosporium, Aspergillus (kropidlak), Penicillium (pędzlak) i Botrytis.

Alternaria alternata i Cladosporium herbarum występują w środowisku na materiale organicznym, takim jak liście, zboże, kompost i ziemia ogrodowa oraz w domach na roślinach doniczkowych i w ziemi doniczkowej.

Rodzaje Cladosporium i Alternaria uwalniają najwięcej zarodników od lipca do września. Inne pleśnie w pomieszczeniach żyją na wilgotnych ścianach i odpadkach spożywczych.

Oprócz tego pleśnie i wytwarzane przez nie substancje (enzymy) stosowane są między innymi w przemyśle spożywczym.

Nadwrażliwość na alergeny grzybów pleśniowych występuje rzadko w porównaniu z innymi alergiami (np. na substancje spożywcze lub roztocze kurzu domowego) (Tariq 1996, Wahn 1997).

Obciążenie pleśniami w powietrzu zewnętrznym i we wnętrzach

Całkowite uniknięcie kontaktu z zarodnikami pleśni w powietrzu zewnętrznym jest niemożliwe. Wietrzenie prowadzi wprawdzie tymczasowo do zwiększenia liczby zarodników we wnętrzu, jednak znaczące obciążenie wnętrz możliwe jest najczęściej tylko wtedy, gdy istnieją w nich dobre warunki do wzrostu i silniejszej kolonizacji przez pleśń. Taki warunki powstają przy dużej wilgotności, lub gdy dochodzi do skraplania wody w nieprzewiewnych miejscach (boazerie drewniane, meble), (Schata 1995, Wichmann 1995).

Wskazówka: w zasadzie należy przeprowadzić pomiary wilgotności w pobliżu konkretnej ściany.

Pomiar występowania pleśni w pomieszczeniach: Czy mieszkanie jest obciążone?

PleśńPomiar obciążenia pleśnią mieszkania ulega zaburzeniom przez wiele czynników (sposób pobierania prób i metoda pomiaru, sposób hodowli, czynniki klimatyczne i mieszkaniowe). Mimo wymienionych ograniczeń pomiary nadają się do wykonania znacznie bardziej we wnętrzach niż na zewnątrz, w celu stwierdzenia obciążenia pleśnią. Mimo wymienionych ograniczeń pomiary sporów (zarodników) pleśni we wnętrzach są właściwe do stwierdzenia obciążenia mieszkania pleśnią, w przeciwieństwie do pomiarów w powietrzu zewnętrznym.

Aby uniknąć wyników fałszywie negatywnych (tzn. pleśń istnieje, ale pomiar jej nie wykazał), należy dokonać w trakcie pomiaru standaryzowane „wzbicie” kurzu (Baudisch i in. 2011).

Należy rozpocząć poszukiwanie źródła pleśni w pomieszczeniu, gdy wartości pomiaru przekroczą ok. 250 CFU/m3. w miesiącach chłodniejszych (od września do marca) gdy równocześnie wartości dla nieobciążonego powietrza zewnętrznego wynoszą ok. 100 CFU/m3 (Senkpiel 2000).

Jednostka CFU/m3 oznacza ilość jednostek tworzących kolonie na metr sześcienny i jest miarą ilości wyhodowanych organizmów na pożywce. Jednostka ta jest użyteczna w zastosowaniu do badania próbek powietrza i popularnie stosowana. Można ją jak najbardziej stosować bez dokładnego określenia znalezionych zarodników, gdyż zlicza się kolonie bez rozróżniania gatunków. Gatunki wyhodowanych kolonii są zależne od stosowanej pożywki i można je określić bliżej za pomocą dokładniejszych badań. Wyniki pomiarów opublikowane w ramach badań naukowych w różnych regionach Niemiec wykazują duże zróżnicowanie i potwierdzają, że często były przekroczone wartości orientacyjne podane powyżej. (Przykładem może być badanie na południu Niemiec (Badenia-Wirtembergia), gdzie średnie stężenie zarodników pleśni dla 377 przebadanych mieszkań wyniosło w powietrzu wewnętrznym 135 CFU/m3 (zakres wyników 5-17000 CFU/m3) a w powietrzu zewnętrznym 145 KBE/m3(zakres wyników 15-2900 KBE/m3).

Na podstawie powyższych pomiarów ustalono tymczasową wartość orientacyjną obciążenia powietrza wewnętrznego zarodnikami pleśni dla południowych Niemiec, w wysokości 500 CFU/m3 więcej niż w powietrzu zewnętrznym (Jovanovic 2000).

W przypadku widocznej pleśni na ścianach należy wyjść z założenia, że powietrze wewnętrzne jest znacznie obciążone.

Próbki pobrane z powierzchni informują jedynie o rodzaju/gatunku grzybów pleśniowych zasiedlających dotknięty obszar. Nie można na ich podstawie oszacować obciążenia powietrza w pomieszczeniu. Obecnie prowadzone są badania nad opracowaniem testów o wyższej czułości, z zastosowaniem przeciwciał poliklonalnych. Dzięki użyciu przeciwciał możliwe jest osiągnięcie zarówno wysokiej czułości testu, jaki i jego specyficzności. Testy te są dopiero w fazie próbnej i nie są jeszcze dostępne na rynku.

Ryzyko powstania alergii z powodu zarodników pleśni

Trudno jest ocenić jakie znaczenie zdrowotne i alergologiczne ma stwierdzone obciążenie pleśniami. Badanie naukowe przeprowadzone w Berlinie dotyczące obciążenia zarodnikami pleśni we wnętrzach i na zewnątrz w środowisku otaczającym uczulone dzieci wykazało, że nie istnieje jednoznaczny związek między uczuleniem a obciążeniem pleśniami.

W 8 z 20 przebadanych mieszkań nie stwierdzono widocznej pleśni a ilość wyhodowanych zarodników wynosiła od 51 do 775 CFU/m3 powietrza i nie przekraczała zawartości w powietrzu zewnętrznym (338-1615 KBE/m3). W jednym przypadku dziecko wykazało pojedyncze uczulenie na Alternaria tenius, podczas gdy w mieszkaniu pacjenta stwierdzono głównie Cladosporium (Dill 1996).

W wyżej wymienionym badaniu z Badenii-Wirtembergii również nie znaleziono związku pomiędzy stopniem obciążenia mieszkania przez pleśnie a uczuleniem badanych dzieci na pleśnie. Dzieci z tendencją do alergii lub z istniejącą alergią na pleśnie nie zamieszkiwały bardziej obciążonych mieszkań niż zdrowe dzieci mieszkające w porównywalnych warunkach (Jovanovic 2000).

Szczególnym problemem jest powietrze wewnętrzne obciążone pleśniami dla dzieci ze stwierdzoną alergią na te pleśnie.

Diagnostyka

Cytat z doniesienia Komisji „Metody zapewnienia jakości w medycynie środowiskowej“ (2007): Obciążenie powietrza wewnętrznego pleśniami:

Jedynie na ok. 20% gatunków grzybów pleśniowych można wykonać testy w rutynowej diagnostyce alergologicznej (test skórny skaryfikacyjny (prick), test śródskórny, prowokacja, metody immunologiczne), przy czym ekstrakty do testowania różnych producentów nie dostarczają porównywalnych wyników. Niewiele z dostępnych na rynku ekstraktów alergenów oferuje próbki istotnych czynników chorobotwórczych występujących we wnętrzach (P. chrysogenum, Chaetomium globosum, Trichoderma viride).

W pomieszczeniach występuje co najmniej 30-40 rodzajów grzybów samych gatunków Aspergillus i Penicillium. Również do badania narażenia zawodowego w gospodarce odpadami czy rolnictwie istnieją testy na niewiele gatunków (A. fumigatus, Neurospora sitophila). Do dyspozycji są testy na typowe rodzaje przedstawicieli pleśni w powietrzu zewnętrznym (Alternaria alternata, Cladosporium herbarum, C. cladosporioides, Epicoccum nigrum, Botrytis cinerea i Curvularia lunata). Pewne ekstrakty rozprowadzane są nadal pod starymi nazwami gatunków, które od wielu lat nie są już stosowane w mikrobiologicznej systematyce.

(...). Prawdopodobnie więc duża ilość istotnych alergenów pleśniowych nie jest ujęta diagnostyką alergologiczną (...).

Diagnozę uczulenia typu I przeprowadza się poprzez stwierdzenie przeciwciał IgE lub odpowiedni test skórny. Zarówno alergologiczne testy skórne jak i oznaczanie specyficznych przeciwciał IgE dostępne jest dla niewielu gatunków pleśni.

Test skórny skaryfikacyjny:

Odpowiedni test tego typu zakłada, że istnieje odpowiedni ekstrakt alergenu lub można go wytworzyć. Nie może stwarzać zagrożenia dla pacjenta, i jednocześnie musi zawierać wystarczająco wysokie stężenie możliwych alergenów, co w wyżej opisanej sytuacji stanowi duży problem. Ponadto badanie nie może powodować reakcji podrażnienia oraz/lub niespecyficznych reakcji toksycznych na skórze. Należy preferować standaryzowane roztwory alergenów. Oznaczanie uczulenia z pomocą przeciwciał IgE może mieć wskazanie w przypadku podejrzenia o katar alergiczny/ alergiczne zapalenie spojówek i schorzeń im towarzyszących lub astmę oskrzelową. Aplikacja następuje zazwyczaj na wewnętrzną stronę przedramienia. W tym rodzaju testu zawsze musi być wykonana kontrola negatywna (rozpuszczalnik) i kontrola pozytywna (histamina), aby określić ogólny stopień reaktywności skóry w porównaniu do normy. Wadą testu typu prick jest jego słaba czułość. W przypadku podejrzenia klinicznego o alergię na zarodniki pleśni i negatywnego wyniku testu można wykonać test śródskórny. Uwzględniając słabą jakość i brakujące standardy wielu ekstraktów alergenów pleśni należy krytycznie oceniać istotność „słabych” reakcji skórnych.

Test śródskórny:

W odróżnieniu od testu prick w teście śródskórnym wstrzykuje się małą ilość roztworu alergenu w powierzchniową warstwę skóry właściwej (dermis). Test taki ze względu na większą czułość posiada większą wartość w stosunku do testu prick. W związku z tym można wykryć również słabsze uczulenie oraz stosować ekstrakty do testów z niższym stężeniem alergenów. Wadą jest niższa specyficzność testu oraz większe ryzyko spowodowania anafilaksji. Pozytywny wynik testu skórnego nie oznacza, że mamy do czynienia z uczuleniem o znaczeniu klinicznym (czyli alergią). Jeżeli wykluczono reakcje niespecyficzne, to pozytywny wynik testu skórnego potwierdza jedynie, że na komórkach tucznych skóry znajdują się aktywne funkcjonalne przeciwciała typu IgE i prowadzą do ich degranulacji (...).

Testy immunologiczne:

Oznaczanie przeciwciał swoistych IgE przeciwko zarodnikom pleśni w surowicy krwi przeprowadza się za pomocą testów immunologicznych (dawniej RAST, obecnie częściej CAP)[...]. Wynik podawany jest zazwyczaj w klasach (RAST) lub jednostkach międzynarodowych (kU/l w systemie CAP).

Pozytywny wynik testu oznaczania swoistych przeciwciał IgE dostarcza informacji - pod warunkiem, że test rzeczywiście charakteryzuje się specyficznością - iż w surowicy są obecne swoiste przeciwciała IgE.

Z drugiej strony w przypadku np. pleśni rodzaju Alternaria zazwyczaj zbadane stężenie swoistych przeciwciał IgE jest niewielkie lub minimalne, mimo ewidentnych objawów alergicznych i wyraźnie pozytywnych wyników testu prowokacji. Zanim w konsekwencji pozytywnego wyniku na uczulenie zostaną zastosowane drogie środki zaradcze, należy w miarę możliwości dodatkowo potwierdzić faktyczne znaczenie danego alergenu za pomocą testu prowokacji. Przeprowadza się go donosowo, wziewnie lub na spojówki uwzględniając dokładne zalecenia fachowych kręgów [...].

Test pocierania skóry (diagnostyka alergii typu I) i test płatkowy (diagnostyka alergii typu IV) nie mają znaczenia w diagnostyce nadwrażliwości na zarodniki pleśni.

Należy bardzo krytycznie interpretować przyczyny pozytywnego wyniku testu alergologicznego na zarodniki pleśni w kierunku możliwych źródeł ekspozycji (obecne narażenie z powietrza zewnętrznego, wewnętrznego, narażenie zawodowe).

W przypadkach alergii na pleśnie rzadko udaje się w praktyce alergologicznej i środowiskowej potwierdzić z pewnością związek przyczynowy pomiędzy uczuleniem a ekspozycją w danym pomieszczeniu oraz bezpośrednimi i specyficznymi skutkami uczulenia i choroby (katar, zapalenie spojówek, astma).

Jak dotąd nie istnieją jednolite zalecenia postępowania diagnostycznego w przypadku problemów zdrowotnych, dla których istnieje podejrzenie o związek z kontaktem z zarodnikami pleśni. Do końca roku 2012 zostanie opracowana wytyczna AWMF-S1 „Zarodniki pleśni, diagnostyka kliniczna w razie ekspozycji na pleśnie w pomieszczeniach”.

Zarodniki pleśni a astma

Wykonano wiele badań naukowych na temat związku pomiędzy wilgotnością w pomieszczeniach mieszkalnych a objawami astmy u dzieci. Dostarczają one wskazówek, że wilgotne pomieszczenia mieszkalne wzmacniają manifestację objawów oraz prowadzą do częstszych infekcji górnych dróg oddechowych.

Jest przedmiotem dyskusji, czy przyczyną zagrożenia zdrowia jest wilgoć sama w sobie (izolacja cieplna ścian, względnie „efekt skraplania pary wodnej na ścianach” lub inne czynniki wpływające na mikroklimat pomieszczenia), czy też prawdopodobieństwo zwiększonego występowania zarodników pleśni i roztoczy w pomieszczeniu.

W powyższym badaniu naukowym ujęto jednak dzieci, które długo zamieszkiwały wilgotne mieszkania (Brunekreef 1997, Garrett 1996, Nicolai 1998, Peat 1998). Oznacza to, że podwyższone obciążenie zarodnikami pleśni nie musi łączyć się z problemami zdrowotnymi mieszkańców i niekoniecznie występują uczulenia przy kontakcie z pleśniami.

Istotne znaczenie ma szczególna podatność osób obciążonych. Dzieci z alergiami i AZS należą do grupy ryzyka. Nie zalicza się ich wprawdzie do grupy osób z osłabioną odpornością, jednakże mają one tendencję do zapadania na nowe alergie, jeżeli są narażone na zwiększoną ekspozycję na alergeny, m.in. alergeny zarodników pleśni.

Na początku roku 2007 naukowcy z Finlandii opublikowali badanie naukowe, którego przedmiotem było pytanie, czy wilgotne i zapleśniałe mieszkania mogłyby się przyczyniać  do powstania astmy u małych dzieci do tej pory zdrowych. Badaniem objęto dzieci w wieku od 12 do 84 miesięcy, u których w krótkim czasie przed badaniem stwierdzono astmę. Pierwszy atak astmy miał miejsce nie dawniej niż przed rokiem. Grupę kontrolną tworzyły dzieci bez astmy. Rodzice byli ankietowani pod względem ewentualnych przyczyn ataków astmy a dodatkowo zbadano domy i mieszkania probantów. Udało się ustalić związek pomiędzy rozwinięciem się choroby a istnieniem grzybów pleśniowych. Ryzyko zachorowania na astmę w dzieciństwie wzrasta wraz z wilgotnością i istnieniem widocznych pleśni w głównych pomieszczeniach mieszkalnych i sypialni dziecka. Poprzednie badania naukowe dostarczyły podobnych wyników. Nie wyjaśniono jeszcze jednak, na czym polega ten związek (Pekkanen i inni 2007).

Widoczne występowanie pleśni w pomieszczeniach zawsze jest wystarczające, aby podjąć się renowacji i usunięcia jej źródeł i przyczyn. Należy ich szukać zarówno w błędach architektonicznych jak i nieodpowiednim zachowaniu mieszkańców.

Wspólne i celowe postępowanie uważa się za efektywne. W pewnych przypadkach wyprowadzka jest jedyną skuteczną możliwością.

Diesen Artikel...

Stand: 22. Juli 2013 - 10:42 Uhr

Autor/Autorzy: