Formaldehyd

Opis

W sensie chemicznym formaldehyd należy do aldehydów, grupy bardzo reaktywnych związków.

Występowanie/ Zastosowanie

Formaldehyd jest ważnym surowcem w przemyśle żywic syntetycznych. Służy do produkcji lepiszczy do drewna i jego pochodnych. Lepiszcza znane na rynku to żywice mocznikowo-formaldehydowe, fenolowo-aldehydowe czy melaminowe. Ponadto formaldehydu używa się przy produkcji pianek izolacyjnych i klejów, tekstyliów oraz jako składnik niektórych leków i kosmetyków. Niedawno znaleziono formaldehyd w kosmetykach do prostowania włosów w ilości ok. 1,7%, co jest zabronione.

W szpitalach formalina jest ważnym środkiem do dezynfekcji powierzchni.

Znaczącym źródłem formaldehydu jest dym papierosowy.

Przyczyną podwyższonego stężenia formaldehydu we wnętrzach mieszkań, w których nie pali się tytoniu są najczęściej meble z płyt wiórowych o dużej emisji substancji szkodliwych (klasa emisji gorsza niż E1). Szczególnie płyty wiórowe klejone z użyciem żywic mocznikowo-formaldehydowych uwalniają formaldehyd przez okres wielu lat. W przypadku żywic melaminowych i fenolowo-formaldehydowych problem jest dużo mniejszy. Duża wilgotność powietrza i wysokie temperatury sprzyjają ulatnianiu się formaldehydu.

Inne źródła formaldehydu to wykładziny dywanowe lub pianki izolacyjne na bazie aminoplastów. Również środki dezynfekcyjne zawierające formaldehyd mogą zanieczyszczać powietrze wewnętrzne.

Zagrożenia dla zdrowia

Ze względu na swój ostry zapach formaldehyd jest wyczuwalny w pomieszczeniach w koncentracji od około 0,1 miligrama na metr sześcienny. Przy stężeniu większym niż 1 miligram na metr sześcienny dochodzi do podrażnienia górnych dróg oddechowych oraz śluzówki oczu, nosa i gardła. Przy wyższej koncentracji dochodzi ból głowy, duszności, nudności i łzawienia oczu. Wrażliwość na formaldehyd może jednak być subiektywnie bardzo różna. Objawy znikają od razu po usunięciu formaldehydu. Formaldehyd jest alergenem kontaktowym, to znaczy, że przy częstszym kontakcie ze skórą mogą wystąpić reakcje alergiczne.

Kancerogenność:

Jak dotąd substancja ta była zasadnie podejrzewana o powodowanie nowotworów u ludzi. IARC (International Agency for Research on Cancer) zakwalifikowała w czerwcu 2004 formaldehyd jako substancję o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla człowieka. Ekspozycja na formaldehyd powoduje powstawanie nowotworów w obrębie nosa i gardła.

Badania epidemiologiczne wskazują również na pewną korelację pomiędzy narażeniem na formaldehyd, a podwyższonym ryzykiem zachorowania na białaczkę u ludzi. Uzasadnione są jednak wątpliwości na temat związku przyczynowo-skutkowego. Nie jest poznany biologiczny mechanizm działania formaldehydu, który mógłby wyjaśnić powstawanie białaczek (BfR 2006).

Analityka

W aptekach dostępny jest szybki test na formaldehyd Biocheck F firmy Dräger, który można użyć dla wstępnej orientacji. Za pomocą kolorów na polu testowym można oznaczyć przybliżoną zawartość formaldehydu w powietrzu. Otrzymany wynik nie może jednak zostać użyty jako prawomocny dowód w procesach sądowych. Test Biocheck F można wygodnie użyć do identyfikacji szczególnie obciążonych mebli z płyt wiórowych, badając powietrze wewnątrz nich.

Pomiary mające moc dowodową przed sądem muszą być wykonane przez wyspecjalizowane laboratorium. W każdym razie należy wziąć pod uwagę, że 24 godziny przed wykonaniu pomiaru nie należy palić tytoniu w danym pomieszczeniu.

Biomonitoring

Formaldehyd jest szybko rozkładany w organizmie. Wiadomo, że formaldehyd wchłonięty drogą oddechową rozkładany jest połowicznie w ciągu minuty do dwóch. Pomiary formaldehydu w organizmie nie mają zatem sensu. Słabe znaczenie ma również oznaczanie kwasu mrówkowego w moczu, który jest usuwany jako produkt pozostały po rozpadzie formaldehydu, ze względu na zazwyczaj niską koncentrację.

Wartości dopuszczalne/ wartości wskaźnikowe/ wartości progowe

Wartość wskaźnikowa dawnego Federalnego Urzędu Zdrowia w Niemczech, ustalona w latach 1977 i 1992 dla powietrza we wnętrzach wynosiła 0,1 ppm (parts per million). Odpowiada ona 120 mikrogramom formaldehydu na metr sześcienny powietrza. Zawartość powyżej 0,05 procent wolnego formaldehydu w kosmetykach musi być zdeklarowana na opakowaniu. Środki czyszczące i piorące muszą zawierać oznaczenie "zawiera formaldehyd", jeżeli jest go ponad 0,1 procent. Płyty wiórowe dzieli się na klasy emisji (E1-E3) w zależności od tego, ile ulatnia się z nich formaldehydu. Aby zaklasyfikować płytę do klasy E1, nie może ona uwalniać więcej niż 0,1 ppm formaldehydu w specjalnym pomieszczeniu do testów i w dokładnie ustalonych warunkach testowych.

Federalny Instytut Oceny Zagrożeń (BfR) przestudiował w roku 2006 dostępne dane na temat działania rakotwórczego formaldehydu oraz podjął się nowego oszacowania zagrożenia formaldehydem. BfR proponuje "uznać formaldehyd jako kancerogen, tylko w przypadku, gdy jest wdychany z powietrzem" (BfR 2006).

Tolerowane stężenie w powietrzu ("safe level") to według BfR 0,1 ppm (parts per million). Przeliczając na bardziej zwyczajowe jednostki wartość ta odpowiada 124 mikrogramom formaldehydu na metr sześcienny powietrza. Tym samym wartość jest praktycznie identyczna z wyżej cytowaną wartością dawnego Federalnego Urzędu Zdrowia. Grupa robocza powołana ad hoc przez Komisję ds. Higieny w Pomieszczeniach potwierdziła zasadność tej wartości dopuszczalnej w jesieni 2006.

W listopadzie 2007 Federalny Instytut Oceny Zagrożeń BfR zaproponował sprawdzenie wartości granicznej w normach DIN dotyczących ulatniania się formaldehydu z drewnianych zabawek (BfR 2007). Kontrola drewnianych zabawek za pomocą Rozporządzenia o Zakazie Stosowania Chemikaliów jest ostrzejsza niż stanowią normy DIN.

Wg Rozporządzenia o Kosmetykach formaldehyd jest dopuszczony do produkcji kosmetyków pod następującymi warunkami (BfR 2010):

  • Utwardzacz do paznokci: dopuszczony jako składnik czynny do 5 %
  • inne kosmetyki: dopuszczony jako konserwant do 0.1 %
  • Środki pielęgnacji jamy ustnej: dopuszczony jako konserwant do 0.2 %
  • Środki do prostowania włosów: niedozwolony jako składnik czynny

Zapobieganie/ Usuwanie

Środki prewencyjne i porady dotyczące usunięcia formaldehydu są zależne od tego, co jest jego źródłem:

  • Dym papierosowy: zrezygnować z palenia w mieszkaniu. Dym z jednego papierosa zawiera ok. 1,5 mg formaldehydu. Łatwo wyliczyć, że wypalenie sześciu papierosów w krótkim czasie w pomieszczeniu o wielkości 50 metrów sześciennych daje zawartość formaldehydu w powietrzu znacznie wyższą niż wartość wskaźnikowa 0,1 ppm (0,12 mg na metr sześcienny).
  • Płyty wiórowe: zapewne najlepszym rozwiązaniem będzie usunięcie obciążonych płyt. Jeśli jest to niemożliwe, można zmniejszyć ulatnianie się formaldehydu poprzez oklejenie przepiłowanych brzegów lub pokrycie specjalnymi lakierami. Warstwa lakieru nie jest jednak zawsze rozwiązaniem długotrwałym, gdyż z czasem powstają rysy i pęknięcia. Gdy w pomieszczeniu jest wiele płyt, można zastosować blokady dla oparów formaldehydu z folii aluminiowej lub specjalnych folii. Takie blokady utrudniają jednak regulację wilgotności powietrza. Niektóre rośliny ozdobne obniżają koncentrację formaldehydu, jeżeli występują w odpowiedniej ilości i mają dobre warunki (np. fikus benjamina, szeflera, epipremnum złociste, zroślicha). Możliwe jednak, że wtedy kłopoty z formaldehydem zamienią się w kłopoty z zarodnikami pleśni. Podobny problem istnieje z filtrami powietrza, których potencjał oczyszczania powietrza jest czasowo ograniczony, gdyż i tutaj występuje ryzyko zanieczyszczenia mikroorganizmami. Ciekawa możliwość usunięcia formaldehydu to zastosowanie filcu, dywanów i koców z wełny owczej na dużej powierzchni. Wełna owcza ma zdolność wiązania chemicznie formaldehydu w sposób trwały. Obecnie do nabycia na rynku są specjalne filce.
  • Wietrzenie: jako środek natychmiastowy nadaje się oczywiście wietrzenie pomieszczeń, najlepiej na oścież. Wietrząc w ten sposób, w przeciwieństwie do uchylania okien, należy otworzyć drzwi i okna całkowicie i w miarę możliwości zrobić przeciąg. Czas trwania wietrzenia zależy od wielkości mieszkania, ale nie powinien przekraczać pięciu minut ze względu na wyziębianie pomieszczeń. Wietrzenie przeprowadzamy minimum trzy razy dziennie, przy wyłączonym ogrzewaniu. Taki sposób wietrzenia chroni przed tworzeniem się pleśni.
  • Tekstylia: generalnie zawsze prać ubrania przed pierwszym użyciem. Przegląd certyfikatów dla odzieży znajduje się w numerze październikowym z 2005 roku magazynu Öko-Test oraz w artykule Barwniki i środki pomocnicze w tekstyliach odzieżowych.
  • Kosmetyki/ środki czystości: należy unikać produktów zawierających formaldehyd. Zwłaszcza, że środki dezynfekujące w mieszkaniach są z reguły zbędne.

Mehr zum Thema Formaldehyd:

Diesen Artikel...

Stand: 5. April 2013 - 12:21 Uhr

Autor/Autorzy: