Dym tytoniowy

Dym tytoniowy zawiera około 4800 różnych substancji, w tym około 70 o udowodnionym działaniu rakotwórczym. Są to m.in. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), N-nitrozoaminy, kadm i arsen oraz toksyczne składniki, takie jak tlenek węgla, cyjanowodór i amoniak.

Wdychany przez palacza główny strumień dymu różni się składem od bocznego strumienia dymu emitowanego z tlącego się papierosa, bezpośrednio do środowiska. Przyczyną tego są różne temperatury spalania w strefie żarzenia się papierosa.

Poniższa tabela przedstawia wykaz ilości niektórych ważnych i znanych szkodliwych substancji, zawartych w głównym strumieniu papierosa. Ponadto podany jest czynnik o ile razy bardziej obciążony jest strumień boczny niż strumień główny.

Substancja

Strumień główny (mikrogram/papieros)

Strumień boczny/strumień główny (wskaźniki zaokrąglone)

dwutlenek węgla

 20.000 - 40.000

 8 - 11

tlenek węgla

 10.000 - 23.000

 3 - 5

nikotyna

 1.000 - 2.500

 3

aldehyd acetylowy*

 500 - 1.200

 -

kwas octowy

 330 - 810

 2 - 4

chlorek metylu*

 150 - 600

 2 - 3

tlenek azotu

 100 - 600

 4 - 10

kwas pruski (cyjanowodór)

 400 - 500

 0,1 - 0,3

kwas mrówkowy

 210 - 490

 2

katechol

 100 - 360

 1

hydrochinon*

 110 - 300

 1

aceton

 100 - 250

 2 - 5

toluen

 100 - 200

 6 - 8

akroleina*

 60 - 100

 8 - 15

fenol*

 60 - 140

 2 - 3

formaldehyd*

 70 - 100

 0,1 - 50

benzen*

 12 - 48

 5 - 10

pirydyna

 16 - 40

 7 - 20

dietylonitrozoamina*

 0.025

 < 40

dimetylonitrozoamina*

 0.01 - 0.04

 20 - 100

Cząsteczki pyłu (zawierające WWA*)

 15.000 - 40.000

 2

Według: US-EPA 1993 i Niemieckiego Towarzystwa Naukowego (DFG) 1999
*działanie rakotwórcze (patrz tekst)

Substancje w głównym strumieniu dymu tytoniowego są wymienione tutaj według ich ilości. Pozycja w tabeli nie mówi więc nic o zagrożeniach zdrowotnych pojedynczych substancji, ale wyjaśnia, jakie ilości substancji szkodliwych są wprowadzane do płuc i powietrza w pomieszczeniach.

Aby zestawić związki według ich szkodliwości, należałoby dodatkowo uwzględnić dane toksykologiczne. Substancje o udowodnionym lub możliwym działaniu rakotwórczym zostały oznaczone w tabeli gwiazdką (kategoria III 1-2 „znacząco zwiększa ryzyko rozwoju raka", kategoria III 3 „istnieją podstawy do niepokoju” według tymczasowej klasyfikacji niemieckiej komisji senackiej ds. oceny szkodliwości substancji w środowisku pracy).

Tabela pokazuje również, że wiele zanieczyszczeń występuje w wielokrotnie większym stężeniu w strumieniu bocznym, niż w strumieniu głównym. Boczny strumień dymu jest odpowiedzialny za szkodliwe skutki zdrowotne biernego palenia (przymus biernego palenia).

Poniższe zestawienie pokazuje, jakie typowe stężenia osiągają szkodliwe substancje pochodzące z dymu tytoniowego w różnych wnętrzach.

Substancja

Pomieszczenie

Stężenie (mikrogram na metr sześcienny)

aldehyd acetylowy

restauracje

170 - 630

akroleina

restauracje

30 - 100

benzo(a)piren

restauracje

0,002 - 0,76

kwas pruski (cyjanowodór)

pokój dzienny
biura
restauracje

8 - 120
3 - 49
50 - 150

formaldehyd

domy mieszkalne
biura

8 - 280
12 - 1.300

tlenek węgla

biura
restauracje

1.160 - 3.830
580 - 11.480

nikotyna

biura
budynki użyteczności publicznej
restauracje
bary
mieszkania prywatne

0,8 - 37
1 - 37
1 - 80
7,4 - 110
1,6 - 21

cząstki pyłu

biura
mieszkania prywatne
restauracje

6 - 256
32 - 700
27 - 690

dwutlenek azotu

miejsca pracy
restauracje

68 - 410
40 - 190

tlenek azotu

miejsca pracy
restauracje

50 - 440
17 - 270

Według Niemieckiego Towarzystwa Naukowego (DFG) 1999.

Ilość zanieczyszczeń zawartych w dymie tytoniowym, ich stężenie i szkodliwość, stawiają dym tytoniowy na pierwszym miejscu wśród szkodliwych substancji w pomieszczeniach. Często są to zanieczyszczenia, które również w innym kontekście znajdują się w centrum zainteresowania medycyny środowiskowej, np. formaldehyd z płyty wiórowej, WWA w kleju do parkietu, benzen na ruchliwych ulicach, toluen w powietrzu wewnętrznym itp.

Wyroby tytoniowe zawierają również substancje dodatkowe. Z inicjatywy Ministerstwa Ochrony Konsumentów może substancje dodatkowe powinny również zostać dokładnie zbadane i ocenione.

Należy zwrócić uwagę na szczególną sytuację narażenia na dym tytoniowy, a mianowicie aktywne palenie i bierne palenie w samochodzie. Tutaj w krótkim czasie stężenia substancji toksycznych i rakotwórczych mogą osiągnąć wartości, które mogą natychmiast spowodować uszczerbek na zdrowiu.

Dane liczbowe na temat palenia w Niemczech

  • 5 900 000 kobiet (31%) oraz 9 000 000 mężczyzn (39%) w grupie wiekowej 18 - 59 lat jest regularnymi lub nałogowymi palaczami.
  • Każdego roku wypalane jest 370 000 000 papierosów, 3 000 000 cygar oraz 43 000 kilogramów drobno ciętego tytoniu.
  • Około 50% dzieci jest narażonych w domu na boczny strumień dymu /palenie bierne.
  • Średni wiek rozpoczynania palenia to 13,7 lat.
  • Co piąty palacz w grupie wiekowej 12 - 25 lat pali więcej niż 20 papierosów dziennie i uznany jest w ten sposób za uzależnionego od tytoniu.
  • Więcej niż 110 000 zgonów rocznie w Niemczech spowodowane jest aktywnym paleniem, a około 3 300 paleniem biernym.
  • 300 - 400 osób w Niemczech umiera co roku na raka płuc z powodu biernego palenia.
  • Podatek dochodowy ze sprzedaży wyrobów tytoniowych wyniósł w 2001 r., według Federalnego Urzędu Statystycznego, 11,5 mld euro. Do tego dochodzą podatki z reklamy, sprzedaży gazet i poligrafii.
  • Uprawa tytoniu w krajach Unii Europejskiej jest wspierana finansowo sto razy wyższą kwotą, niż ta, która jest wydawana przez UE do walki z paleniem tytoniu.

Z badania przeprowadzonego w lutym 2011 przez Federalne Centrum Oświaty Zdrowotnej (BZgA) wynika, że na szczęście coraz mniej młodych ludzi zaczyna palić papierosy. Po papierosy sięga 13 procent 12 - 17-latków, gdzie w 2001 r. ta grupa wiekowa stanowiła 28 procent, a więc ponad dwa razy tyle co dzisiaj (BZgA 2011).

Zagrożenia zdrowotne

Palenie aktywne

Strumień dymu tytoniowego w płucachZagrożenia zdrowotne pochodzące z aktywnego palenia są dobrze znane i w tym artykule zostaną omówione tylko w skrócie. Nikotyna jest bardzo uzależniająca. Substancje zawarte w dymie uszkadzają płuca, serce i naczynia krwionośne. To może prowadzić do przewlekłego zapalenia oskrzeli, rozedmy płuc (gromadzenie się wody w płucach), zawału serca i zmniejszenia przepływu krwi do mózgu i nóg ("noga palacza").

U aktywnych palaczy ryzyko zachorowania na raka płuc, krtani, jamy ustnej, żołądka i przełyku jest zwiększone. Również u palaczy częściej występuje rak pęcherza i trzustki. Analizuje się również powiązanie palenia tytoniu z zachorowaniem na białaczkę i raka jelita grubego (Serwis Informacyjny o Raku, 2000). Kalifornijski Urząd Ochrony Środowiska EPA- CAL po analizie opublikowanych doniesień naukowych doszedł do wniosku, że ryzyko zachorowania na raka piersi w wyniku biernego palenia zwiększa się dwukrotnie (CAL EPA, październik 2006 r.)

Palenie przez matki podczas ciąży prowadzi do niższej masy urodzeniowej dziecka i zwiększa ryzyko samoistnego poronienia. Udowodnione zostało, że nikotyna, jej metabolit kotynina oraz rakotwórcze substancje wpływają na płód (Lackmann i inni, 1999).

Dym tytoniowy przed i po urodzeniu nasila alergiczną nadwrażliwość, co w przypadku atopowych skłonności rodziców siedmiokrotnie zwiększa ryzyko dla noworodka.

Palenie bierne

Krótkotrwałe narażenie na bierne palenie może skutkować podrażnieniem śluzówki oczu, nosa, gardła oraz powodować zawroty i ból głowy. Długotrwałe bierne palenie zwiększa od dwóch do ośmiu razy ryzyko nagłej śmierci u niemowląt. Małe dzieci, które regularnie „biernie palą” znacznie częściej cierpią na zapalenia ucha środkowego a ryzyko chorób dolnych dróg oddechowych oraz astmy jest u nich o 50 – 70% wyższe.

Substancje szkodliwe w dymie tytoniowym upośledzają ruch rzęsek w drogach oddechowych i zaburzają funkcję samooczyszczającą oskrzeli.Niemiecka komisja senacka ds. oceny szkodliwości substancji w środowisku pracy w roku 1998 zaklasyfikowała bierne palenie do kategorii 1. szkodliwych substancji „o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla ludzi”. Komisja podkreśla, że taka ocena nie tylko opiera się na wynikach badań epidemiologicznych, ale również na biologicznym prawdopodobieństwie takiego działania, ponieważ podczas biernego palenia są wdychane te same rakotwórcze substancje, jak w paleniu aktywnym. Wartość progowa dla bezpiecznego narażenia na bierne palenie nie jest znana. Niemieckie Centrum Badań nad Rakiem w Heidelbergu opublikowało w 2005 roku broszurę "Bierne palenie - niedoceniane zagrożenie dla zdrowia".

Dym tytoniowy nasila również działanie innych zanieczyszczeń środowiskowych. W przypadku niektórych szkodliwych substancji, takich jak azbest czy radon zachodzi działanie "superaddytywne" - czyli działanie mieszaniny jest większe niż suma efektów poszczególnych substancji. Wyniki badań objętych medycyną pracy wykazały, że ryzyko zachorowania na raka płuc palacza narażonego na działanie azbestu jest dziesięciokrotnie wyższe niż ryzyko osoby niepalącej narażonej na działanie azbestu. Podobne wyniki są dostępne dla radioaktywnego gazu szlachetnego radonu.

Inne

  • Palenie tytoniu jest najczęstszą przyczyną pożarów mieszkań.
  • Małe dzieci, które mają dostęp do papierosów czy ich niedopałków, mogą je brać do ust i żuć, a nawet połknąć, co może spowodować ostre zatrucie nikotyną. Ciężkie zatrucia są jednak rzadkie (Clodius i Schimmelpfennig 1995).
  • Palenie fajki wodnej nie jest mniej szkodliwe: woda prawie wcale nie zatrzymuje substancji szkodliwych, a ochłodzony dym tytoniowy w porównaniu z papierosowym przenika głębiej do płuc i zwykle wyższa jest również absorpcja tlenku węgla (BfR 2007).

Substancja dodatkowa mentol

Mentol występuje głównie w postaci olejku z mięty, ale wytwarzany jest również syntetycznie za pomocą różnych technologii. Stosowany jest do produkcji lekarstw, kosmetyków i środków higieny, słodyczy, herbaty i wyrobów tytoniowych. Na całym świecie przemysł tytoniowy wykorzystuje około 25% produkcji mentolu. W Europie odsetek ten wynosi około 15%. Mentol przy użyciu różnych metod dodawany jest do tytoniu:

  • bezpośrednio, jako dodatek podczas produkcji,
  • jako substancja smakowa w filtrze i bibułce papierosów lub
  • na wewnętrzną folię opakowania, skąd następnie przenika do papierosów.

Wiele produktów tytoniowych zawiera mentol, które w sprzedaży nie są wyraźnie oznakowane jako zawierające mentol. W każdym razie palacz nie jest w stanie wyczuć smakowo tak nieznacznej zawartości mentolu.

Mentol ma działanie chłodzące, łagodzące ból i znieczulające co sprzyja głębokiemu i dłuższemu wdychaniu. W rezultacie kontakt pomiędzy płucami a substancjami rakotwórczymi z dymu tytoniowego jest przedłużony. Jednocześnie mentol zmniejsza podrażnienia wywołujące kaszel. Wyższe stężenia mentolu mogą powodować podrażnienia w jamie ustnej. Przy dłuższym i powtarzającym się wdychaniu mentol wykazuje działanie znieczulające, które prowadzi do zmian w odczuwaniu drażniących substancji, takich jak np. nikotyna.

Papierosy mentolowe są szczególnie popularne wśród początkujących palaczy, ponieważ mentol ułatwia rozpoczęcie palenia. Jednocześnie u konsumentów papierosów mentolowych rozwija się wyższy potencjał uzależnienia. W porównaniu do papierosów "mentol-free":

  • powstaje szybsze pragnienie wypalenia następnego papierosa,
  • przerwa czasowa pomiędzy wstaniem rano a pierwszym papierosem jest krótsza i,
  • zerwanie z nałogiem trudniejsze.

W roku 2003, Niemcy i UE zobowiązały się do wdrożenia Ramowej Konwencji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) o Ograniczeniu Użycia Tytoniu. W tym porozumieniu zaleca się między innymi usunięcie lub ograniczenie dodatków, które:

  • poprawiają właściwości smakowe wyrobów tytoniowych i
  • stwarzają wrażenie, że wyroby tytoniowe stanowią mniejsze zagrożenie dla zdrowia

Analiza i biomonitoring

Analiza

Określenie stężenia składników wyrobów tytoniowych w powietrzu wewnętrznym jest wprawdzie możliwe technicznie, ale w praktyce zwykle nie ma większego sensu, zwłaszcza iż należy wziąć pod uwagę, że dla niektórych szkodliwych substancji (formaldehyd, policykliczne węglowodory aromatyczne, benzen, toluen, itp.) mogą istnieć w pomieszczeniu jeszcze inne źródła. Bardziej precyzyjne określenie indywidualnego obciążenia dymem tytoniowym można uzyskać poprzez oznaczenie stężenia nikotyny lub kotyniny w moczu względnie nikotyny we włosach (patrz "biomonitoring").

Biomonitoring

Podstawową substancją służącą do oceny narażenia na dym tytoniowy jest nikotyna. Oprócz liści tytoniu nikotyna występuje również w niektórych produktach spożywczych, takich jak herbata, pomidory, ziemniaki i zielony pieprz, ale pobranie nikotyny z żywnością w porównaniu z dymem nikotynowym można zwykle pominąć (Umweltbundesamt 1996).

Nikotynę i jej metabolit kotyninę można wykryć i analitycznie oznaczyć w surowicy krwi i moczu, a nikotynę dodatkowo we włosach. Nikotyna jest stosunkowo szybko wydalana z organizmu, okres półtrwania wynosi tylko około 0,5 do 2 godzin. Wydalanie kotyniny przebiega nieco wolniej, okres półtrwania od 19 do 40 godzin. Oznaczanie kotyniny w osoczu krwi lub - jak powszechnie się stosuje - w moczu, ma tę zaletę, że obciążenie dymem tytoniowym można jeszcze wykryć nawet po 1 - 3 dni po zakończeniu ekspozycji.

Wyniki badań przeprowadzonych przez Federalny Urząd Ochrony Środowiska w ramach badań środowiskowych Umwelt-Surveys 1998, określają średnią zawartość nikotyny w moczu u osób niepalących (nigdy niepalących) na mniej niż 2 mikrogramy na litr (kotyniny: mniej niż 4 mikrogramy na litr). Wraz ze wzrostem konsumpcji papierosów zwiększa się stężenie nikotyny i kotyniny w moczu, i przy dziennym wypalaniu więcej niż 20 papierosów, nikotyna osiąga wartości 1080 mikrogramów, a kotynina 2060 mikrogramów na litr (Becker i Seiwert 2002).

W celu oceny długotrwałego biernego narażenia na dym tytoniowy, najbardziej przydatne jest oznaczenie nikotyny we włosach. Włos pełni funkcję tak zwanego „biernego zbieracza”, ponieważ absorbuje nikotynę z otaczającego powietrza. Zawartość nikotyny we włosach osób niepalących jest mniejsza niż 0,1 mikrograma nikotyny na gram włosów, u biernych palaczy wynosi około 0,8 mikrograma nikotyny na gram włosów, a u aktywnych palaczy jest znacznie wyższa.

Wartości dopuszczalne / Wartości wskaźnikowe

W Niemczech nie zostały przyjęte jednolite przepisy prawne chroniące osoby niepalące. Przegląd (niestety niejednolitych) przepisów w poszczególnych krajach związkowych można znaleźć tutaj.

Lepsza ochrona osób niepalących w miejscu pracy jest celem zmian wprowadzonych w dn. 31.07.2002 r. do rozporządzenia o miejscach pracy, w której pracodawcę wyraźnie zobowiązuje się do skutecznej ochrony niepalących pracowników przed zagrożeniami dla zdrowia, w wyniku narażenia na dym tytoniowy. Ustawa o ochronie młodzieży zabrania zarówno komercyjnej sprzedaży wyrobów tytoniowych dla dzieci i młodzieży poniżej 16 roku życia, jak również reklamy tytoniu i alkoholu w kinach do godz.18.

W dniu 22.03.2007 r. premierzy krajów związkowych porozumieli się co do daleko idącej ochrony osób niepalących w gastronomii, szkołach, przedszkolach, urzędach, dyskotekach i transporcie publicznym. Ustawa ta weszła w życie w dniu 1 sierpnia 2007 r.

W poszczególnych państwach związkowych dopuszczone są wyjątki, dla małych barów, pubów, wydzielonych pomieszczeń w restauracji, namiotów biesiadnych i zakładów gastronomicznych w plenerze.

Zapobieganie

Światowa Organizacja Zdrowia, Bank Światowy, Komisja Europejska, związki zawodowe lekarzy i inicjatywy antynikotynowe przedstawiły szereg zaleceń mających na celu ograniczenie palenia. Dotyczą one:

  • wzrostu podatków tytoniowych (przepisy weszły w życie od 1.09.2005),
  • zwalczania nielegalnego handlu wyrobami tytoniowymi,
  • zakazu reklamy tytoniu (obowiązuje w Europie od 01.08.05) i sponsoringu,
  • tworzenia środowiska wolnego od dymu tytoniowego,
  • regulacji odnośnie wyrobów tytoniowych i informacji dla konsumentów,
  • kontrolowanej sprzedaży oraz dystrybucji wyrobów tytoniowych,
  • profilaktyki palenia tytoniu szkołach,
  • profilaktyki palenia tytoniu z wykorzystaniem mass mediów,
  • poradnictwa antynikotynowego i leczenia.

W tym przypadku są to działania, które zostały sprawdzone pod względem ich skuteczności.

Ze szczegółami można zapoznać się w publikacji Annette Bornhauser ("Wspierać promocję zdrowia - zmniejszać konsumpcję tytoniu").

Również międzynarodowy konkurs o niepaleniu w szkołach „Be Smart – Don’t Start“  przyniósł pozytywne wyniki: w roku 2008/9 w największym programie ograniczania palenia tytoniu u młodzieży w Niemczech wzięło udział 320.000 uczennic i uczniów z ponad 11.000 szkół z całych Niemiec. Prawie dwie trzecie wszystkich uczestników wytrwało i pozostało wolnych od palenia tytoniu.

  • "Elektroniczny papieros": tutaj BfR zaleca ostrożność (opinia BfR, 2008). Na temat zasady działania e-papierosa i obecnej sytuacji prawnej, patrz Wikipedia.
  • Od stycznia 2007 r. łatwo dostępne automaty z papierosami muszą być wyposażone w system kart z chipem do weryfikacji wieku. Niestety środek ten okazuje się mało skuteczny, ponieważ młodzi ludzie za pomocą znajomych, przyjaciół itp. łatwo omijają tę barierę. (S. Schneider i in., 2010).

Niemiecka Krajowa Komisja Karmienia Piersią w marcu 2001 wydała zalecenia dla matek karmiących piersią (link). Udowodniono, że wiele substancji z dymu tytoniowego przechodzi do mleka matki i stężenie części z nich ma te same wartości, jak we krwi matki. Oprócz nikotyny należą do nich rakotwórcze związki, takie jak dioksyny, benzopireny, nitrozoaminy i metale ciężkie. Palenie matki w czasie karmienia piersią ma duży wpływ na karmione dziecko. Osłabiony zostaje odruch ssania, dziecko mniej przybiera na wadze, często ma kolki, wymioty i jest niespokojne. Ponadto karmione piersią dziecko jest obciążone biernym paleniem. W związku z tym Krajowa Komisja Karmienia Piersią zaleca:

  • najlepiej w miesiącach karmienia piersią zaprzestać palenia.
  • palące matki karmiące powinny dążyć do ograniczenia liczby wypalanych papierosów na jak najniższym poziomie. Wypalanie dużej ilości papierosów jest trudne do pogodzenia ze zdolnością do karmienia piersią i rozwojem dziecka.
  • mając na uwadze fakt, że składniki dymu tytoniowego są biernie wchłaniane, w pobliży dziecka nigdy nie powinno się palić.
  • poprzez świadome przerwy w paleniu przed karmieniem piersią, matka może zmniejszyć obciążenie mleka niektórymi szkodliwymi substancjami. Typowym przykładem jest nikotyna, której stężenie w mleku znacznie się zmniejsza, już w wyniku prawie jednogodzinnej przerwy w paleniu.

Komisja Europejska opublikowała w dniu 30 stycznia 2007 r. ZIELONĄ KSIĘGĘ zatytułowaną „Ku Europie wolnej od dymu tytoniowego: alternatywne opcje polityki na szczeblu UE”.

Kontrola wyrobów tytoniowych

W marcu 2011 r. Stowarzyszenie Europejskich Lig Walki z Rakiem ECL przedstawiło aktualne dane liczbowe kontroli wyrobów tytoniowych. Niemcy uplasowały się na 26 miejscu na 31 badanych krajów, tuż przed Węgrami, Czechami, Luksemburgiem, Austrią i Grecją.

Wielka Brytania, Irlandia, Norwegia i Islandia, a także początkująca w kontroli tytoniu Turcja znajdują się na czele listy. Kraje te z powodzeniem wdrożyły szereg środków w celu ochrony niepalącej większości populacji.

Informacje i porady godne zaufania

Zakładka "Linki" zawiera liczne wskazówki do dobrych ofert informacji i doradztwa w zakresie ochrony osób niepalących, zapobiegania palenia tytoniu i odzwyczajania się od palenia. Znajdują się tam również informacje o inicjatywach, sieciach i stowarzyszeniach, takich jak „Netzwerk Nichtrauchen" przy Bundesvereinigung Prävention und Gesundheitsförderung e.V. (BVPG) (Krajowym Stowarzyszeniu Profilaktyki i Promocji Zdrowia), lub o materiałach Niemieckiego Centrum Badań nad Rakiem w Heidelbergu.

Mehr zum Thema Dym tytoniowy:

Diesen Artikel...

Stand: 4. Juni 2013 - 11:35 Uhr

Autor/Autorzy: