Bisfenol A

Bisphenol A

Opis

Bisfenol A - to ważna i kontrowersyjna substancja w naszym środowisku!

Produkcja roczna na całym świecie wynosi prawie 4 miliony ton.

W powszechnym użyciu jest wiele produktów mających związek z bisfenolem A:

  • Bisfenol A jest surowcem do produkcji najbardziej uniwersalnego tworzywa sztucznego, jakim jest plastik poliwęglanowy (polycarbonate plastic, oznaczony jako "PC"). Plastik poliwęglanowy produkuje się od ok. 60 lat.
  • Ponadto z bisfenolu A produkuje się żywice epoksydowe.
  • Bisfenol A jest też substancją dodatkową do specjalnych zastosowań.

Występowanie/ Zastosowanie

Poliwęglan, plastik poliwęglanowy

Poliwęglan spotykamy wielokrotnie w życiu codziennym ze względu na jego bardzo dobre właściwości użytkowe. Plastik ten jest przejrzysty, wykazuje dużą odporność na działanie chemikaliów i podwyższonych temperatur i jest nietłukący. Z poliwęglanu produkuje się np. płyty CD i DVD, sztuczne szkło (np. na świetliki i kopuły dachów), kaski na motor, części do samochodów, armatury, urządzenia medyczne, przedmioty użytku domowego, naczynia do mikrofalówki oraz pojemniki do przechowywania żywności. Szczególne zainteresowanie mediów budzą butelki dla niemowląt zrobione z poliwęglanu. Takie butelki są dość lekkie, niemowlę może samo je utrzymać i są nietłukące. Krytyka dotyczy głównie uwalniania bardzo małych ilości bisfenolu A z plastikowej butelki.

Żywice epoksydowe

Żywice epoksydowe są stosowane jako lepiszcza i kleje, do zalewania elementów elektrycznych, oraz jako surowiec do budowy form twardych. Przykładowo powleka się nimi puszki do napojów, konserwy i beczki do leżakowania wina. Również rury wodociągowe mogą zostać powleczone żywicami epoksydowymi podczas remontu. Zanieczyszczenie bisfenolem A z tego źródła stwierdza się tylko w wodzie, która płynie w rurach mocno ogrzana. W zimnej wodzie z kranu nie ma bisfenolu A.

Związki bisfenolu A w poliwęglanie i żywicach epoksydowych

W poliwęglanie i żywicach epoksydowych bisfenol A występuje jako tzw. polimer. Są to mocno związane łańcuchy i struktury sieciowe wielu cząsteczek bisfenolu A. Bisfenol A jest w nich na stałe związany. Może zostać z nich uwolniony jedynie w dość ekstremalnych warunkach (patrz poniżej).

Inne zastosowania bisfenolu A

Oprócz produkcji poliwęglanu i żywic epoksydowych bisfenol A znajduje zastosowanie jako dodatek przy pokrywaniu papieru termicznego do faksów czy paragonów kasowych, jako dodatek do tworzyw sztucznych z PVC oraz płynów hamulcowych. W tym przypadku bisfenol A nie występuje w związkach chemicznych, więc może uwalniać się względnie łatwo. Zawartość w papierze termicznym wynosi ok. 1 %, w miękkim PVC ok. 0,5 % (Federalny Urząd Ochrony Środowiska 2010).

Bisfenol A jest materiałem wyjściowym dla tworzyw sztucznych, takich jak np. Bis-GMA oraz Bis-DMA w wypełnieniach i lakach dentystycznych (kompozytowych).

Uwalnianie bisfenolu A z poliwęglanu

Wielokrotnie badano uwalnianie się bisfenolu A z przedmiotów poliwęglanowych przeznaczonych do kontaktu z żywnością (por. doniesienia prasowe). Podczas normalnego użytkowania wynosi ono poniżej 3 mikrogramów bisfenolu A na kg produktu żywnościowego. Jest to więc znikoma ilość.

Dopiero w warunkach ekstremalnych (w obecności alkoholu o temp. 60 stopni Celsjusza w czasie 24 godzin) może osiągać w pojedynczych przypadkach wartość ponad 20 mikrogramów na kg produktu (Unia Europejska 2001).

Temat uwalniania się bisfenolu A z butelek dla niemowląt z poliwęglanu opisany jest w artykule Bisfenol A w butelkach dla niemowląt.

Szacunki dotyczące uwalniania się substancji

W najbardziej niekorzystnych warunkach można by liczyć się z przechodzeniem 10 mikrogramów bisfenolu A na kilogram produktu żywnościowego (SCF 2002).

Rozporządzenie o przedmiotach użytku codziennego i opakowaniach

Powyższa ilość jest dużo niższa niż dopuszczalna wartość migracji z opakowania ustalona w niemieckim „Rozporządzeniu o produktach użytku codziennego i opakowaniach”, a mianowicie 60 razy niższa. Aktualna wersja owego rozporządzenia stanowi, że na kilogram produktu żywnościowego może przechodzić ("migrować") maksymalnie 600 mikrogramów bisfenolu A.

Ocena zdrowotna

Dane toksykologiczne

Bisfenol A jest poddawany badaniom toksykologicznym od ok. 50 lat. Bisfenol A nie powoduje ostrych zatruć, nie wywołuje zmian w materiale genetycznym, nie uszkadza płodu i nie jest rakotwórczy (Komitet Naukowy ds. Żywności, SCF, 2002).

Bisfenol A należy do substancji o działaniu podobnym do estrogenu. Doświadczenia przeprowadzone na żabach, rybach i ptakach wykazały, że Bisfenol A tworzy wiązania na tzw. receptorze estrogenowym (miejscu wiązania dla żeńskich hormonów płciowych w komórce), co prowadzi do feminizacji, wad układu rozrodczego i innych efektów. Jednakże, takie zmiany wywołują tylko bardzo wysokie stężenia. Bisfenol A działa około 100 do 10 000 razy słabiej niż naturalny hormon płciowy estradiol (Federalny Urząd Ochrony Środowiska 2010).

Odnoszenie wyników badań na zwierzętach do człowieka

Wiedza naukowa opiera się na doświadczeniach na zwierzętach. Ostatnie badania wykazały jednak istotne różnice między ludźmi a gryzoniami. Dotyczą one, po pierwsze, znacznie szybszego rozkładu w procesie metabolizmu Bisfenolu A u ludzi, a po drugie, szczególnej wrażliwości myszy na środowiskowe zanieczyszczenia o działaniu estrogenowym. Różnice te należy uwzględnić przy odnoszeniu wyników badań przeprowadzonych na zwierzętach do ludzi (patrz tabela: Kontrowersje na temat wartości TDI).

Wchłanianie i rozkład w organizmie*

Bisfenol A jest dobrze wchłaniany w przewodzie pokarmowymi i metabolizowany do związków rozpuszczalnych w wodzie ("glukuronian i siarczan Bisfenolu A"), a następnie szybko wydalany jest przez nerki.

Okres półtrwania w organizmie jest krótszy niż 6 godzin.

Wpływ na organy

Według najnowszej wiedzy u ludzi działanie podobne do estrogenu zachodzi tylko pod wpływem wolnego Bisfenolu A. Jego metabolity glukuronian i siarczan Bisfenolu A nie stanowią więc zagrożenia.

Zagadnienie czy i w jakim stopniu działanie to ma znaczenie dla ludzi, jest badane przez ekspertów i poddawane dyskusji.

Jest nadal otwartą kwestią, czy metabolity bisfenolu A rozkładają się w łożysku, jądrach i wątrobie oraz czy poziom wolnego bisfenolu A w tych tkankach podnosi się wystarczająco, aby osiągnąć wartości progowe szkodliwego oddziaływania na zdrowie np. ze skutkami endokrynologicznymi.

Biomonitoring

Poziom bisfenolu A można zmierzyć nowoczesnymi metodami analitycznymi (wysokosprawna chromatografia cieczowa lub chromatografia gazowa połączona ze spektrometrią mas).

Wyniki biomonitoringu

Badania środowiskowe dzieci od 3 do 14 lat w Niemczech (KUS) pod względem zawartości bisfenolu A w moczu dostarczyły następujących wyników (Becker et al, 2009):

  • średnia geometryczna stężenia bisfenolu A w moczu we wszystkich grupach wiekowych wynosi 2,66 mikrogramów na litr moczu. 95 na 100 dzieci wykazuje zawartość poniżej 14  mikrogramów na litr moczu.
  • Dzieci z pochodzeniem cudzoziemskim wykazują niższe wartości niż dzieci niemieckie.
  • Nie stwierdzono znaczącej różnicy między chłopcami a dziewczynkami.

Dane z podobnych badań środowiskowych dzieci w USA (NHANES-Surveys) dostarczają podobne wyniki:

  • średnia geometryczna w grupie wiekowej od 6 do 11 lat wynosi 3,6 mikrogramów na litr moczu, oraz
  • 95 na 100 dzieci wykazuje zawartość poniżej 16 mikrogramów na litr moczu (Calafat i inni, 2008).

Narażenie

Skąd pochodzi obciążenie bisfenolem A u dzieci i dorosłych?

Komisja Europejska jak i Niemiecki Urząd Ochrony Środowiska wychodzi z założenia, że bisfenol A dostaje się do organizmu głównie z pożywieniem. Konserwy powlekane od wewnątrz żywicami epoksydowymi zawierają od 5 do 38 mikrogramów na kg zawartości konserwy (Niemiecki Urząd Ochrony Środowiska 2010).

U pacjentów poddawanych dializie i noworodków na intensywnej terapii może dojść do podwyższonego obciążenia z produktów medycznych (torebki do kroplówek i transfuzji itd.)

Jak duża jest dzienna dawka?

Naukowcy szacują, że pobieramy dziennie od 0,03 do 0,07 mikrograma bisfenolu A na kg masy ciała. Według tych szacunków osoba dorosła o wadze 70 kg pobierałaby ok. 2-5 mikrogramów bisfenolu A dziennie.

Wartości dopuszczalne/ wartości wskaźnikowe/ wartości progowe

SCF i EFSA dotyczące tolerowanej dziennej dawki dla bisfenolu A (engl. Tolerable Daily Intake, TDI)

Komisja Naukowa ds. Żywności w UE (Scientific Committee on Food - SCF) badała Bisphenol A oraz jego → migrację (uwalnianie się) z przedmiotów codziennego użytku.

W kwietniu 2002 roku SCF wydała obszerną publikację na temat oceny zdrowotnej oraz ustaliła tymczasową wartość tolerowanej dziennej dawki (TDI) w wys. 10 mikrogramów bisfenolu A na kg masy ciała.

Niecałe pięć lat później, w styczniu 2007, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) jako następca po SCF, podjął się nowego dochodzenia odnośnie bisfenolu A. Podstawą były nowe badania naukowe i nowe dane.

EFSA ustaliła nową wartość tolerowanej dziennej dawki (TDI) w wys. 50 mikrogramów bisfenolu A na kg masy ciała. Nowa wartość jest pięciokrotnie większa niż poprzednia tymczasowa.

EFSA potwierdziła wartość tolerowanej dziennej dawki (TDI) dla bisfenolu A w dniu 30 września 2010 roku.

Kontrowersje na temat wartości TDI oraz oceny bisfenolu A

Niektóre instytucje i stowarzyszenia skrytykowały skorygowanie w górę dawki TDI i zarzuciły, że EFSA nie uwzględniła badań z odmiennymi wynikami w dostatecznym stopniu. Istnieją badania (kontrowersyjne pod względem naukowym), które zakładają szczególne działanie małych stężeń bisfenolu A (Saal i inni).

Kontrowersje na temat bisfenolu A odzwierciedla również ocena dokonana przez narodowe i międzynarodowe instytucje oraz gremia zajmujące się oceną zagrożeń.

Federalny Urząd Ochrony Środowiska (D) w czerwcu 2010

Informacja prasowa Federalnego Urzędu Ochrony Środowiska z dn. 9.6.2010:

"System kontroli chemikaliów UE oraz Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności EFSA oceniły produkty na bazie bisfenolu A jako nieszkodliwe dla konsumenta.

Natomiast Kanada, Dania i Francja zapobiegawczo zabroniły produkcji butelek dla niemowląt i innych produktów dla dzieci zawierających bisfenol A ".

Prezydent Jochen Flasbarth:

"Z punktu widzenia Federalnego Urzędu Ochrony Środowiska wyniki dotychczasowych dochodzeń wystarczają, mimo niekompletnych danych, aby na ich podstawie zapobiegawczo ograniczyć stosowanie pewnych produktów z bisfenolem A".

Europejskie Biuro Chemiczne (UE) w roku 2008

W czerwcu 2008 roku Europejskie Biuro Chemiczne UE opublikowało zaktualizowaną ocenę zagrożenia dla bisfenolu A (ECB 2008).

Wnioski ECB:

"Według najnowszych wyników badań bisfenol A nie jest ani rakotwórczy, ani genotoksyczny, ani nie osłabia płodności. Bisfenol A nie należy również do substancji trwałych, bioakumulacyjnych i toksycznych "PBT" ani do bardzo trwałych i bardzo bioakumulacyjnych "vPvB". Obciążenie konsumenta bisfenolem A należy ocenić jako znikome."

Federalny Instytut Oceny Zagrożeń (BfR, 2005 - 2010) (D):

Instytut BfR zajmuje się już od dłuższego czasu oceną wpływu bisfenolu A na zdrowie szczególnie w warunkach zbliżonych do rzeczywistych (takich jak u konsumenta). Nawet na podstawie najnowszych badań (Stump i inni, Ryan i inni, 2010) nie można sformułować podejrzenia, że bisfenol A potencjalnie uszkadza zachowanie i rozwój neurologiczny (BfR,  29.07.2010).

W styczniu 2010 BfR ponownie ustosunkował się do bisfenolu A w butelkach dla niemowląt i opublikował listę najczęściej zadawanych pytań i odpowiedzi.

Wnioski BfR:

"Biorąc pod uwagę obecny stanu wiedzy naukowej BfR nie uważa a konieczne, aby rezygnować z butelek dla niemowląt zrobionych z poliwęglanu."

Zapobieganie/ leczenie

Szacowana dzienna dawka i wyniki biomonitoringu potwierdzają, że obciążenie konsumenta jest znikome.

Dla osoby dorosłej (o wadze 70 kg) spożycie bisfenolu A wynosiłoby około kilku mikrogramów dziennie. W odniesieniu do tolerowanej dziennej dawki (tutaj: 3 500 mikrogramów dla dorosłego ważącego 70 kg) stwierdza się, że rzeczywiste średnie obciążenie bisfenolem A jest pięćset do tysiąckrotnie niższe od wartości dopuszczalnej.

Żywność

Według poglądów naukowców bisfenol A dostaje się do organizmu głównie z żywnością. Podejrzewa się, że istotną rolę odgrywają tutaj konserwy i puszki do napojów wyściełane żywicami epoksydowymi.

Osoby pragnące zminimalizować swoje ryzyko osobiste mogą uczynić to poprzez indywidualny dobór produktów żywnościowych. Oprócz tego można wykluczyć pojemniki plastikowe z poliwęglanu we własnym gospodarstwie domowym, w których podgrzewa się lub przechowuje przez dłuższy czas potrawy lub płyny.

Możliwe, że wino leżakowane w beczkach powlekanych żywicami epoksydowymi jest znaczącym źródłem intoksykacji bisfenolem A (Komisja Europejska, Raport z 2010, S. 25).

Butelki dla niemowląt

Patrz tekst na temat butelek poliwęglanowych dla niemowląt Bisfenol A w butelkach dla niemowląt.

Zgodnie z decyzją Komisji Europejskiej z dnia 26.11.2010 produkcja butelek z poliwęglanu dla niemowląt jest zabroniona na terenie UE od 1 marca 2011, a ich sprzedaż od 1 czerwca 2011.

Woda pitna

W przypadku zaopatrzenia w ciepłą wodę do celów spożywczych z rur powlekanych żywicami epoksydowymi należy wymienić rury (Federalny Urząd Ochrony Środowiska dysponuje listą certyfikowanych/ odpowiednich materiałów) lub ogrzewać wodę w inny sposób. Zimna woda z wodociągów praktycznie nie jest zanieczyszczona.

Przedmioty

Należy ograniczać kontakt z papierem termicznym do niezbędnego minimum, gdyż przy dłuższym kontakcie niewykluczone jest wchłanianie przez skórę.

Normalny (raczej krótki) kontakt z przedmiotami wykonanymi z poliwęglanu jest praktycznie nieszkodliwy.

Podsumowanie

Z punktu widzenia medycyny środowiskowej:

Obecne obciążenie populacji jest niskie. Przy obecnym stanie wiedzy leży daleko poniżej (30 do 1000 razy mniej) tolerowanej dziennej dawki podanej przez EFSA, a więc dalece poniżej progu negatywnego oddziaływania na zdrowie, z działaniem endokrynologicznym włącznie.

Z punktu widzenia ekologii:

Komisja Europejska jest zdania, że koncentracja bisfenolu A w środowisku jest dożo za mała, aby wywierać oddziaływanie na organizmy wodne i lądowe. Japonia podziela to zdanie. Niektóre państwa np. Norwegia i Kanada postrzegają bisfenol A jako potencjalne zagrożenie i planują podjąć środki, aby zmniejszyć ilość bisfenolu dostającą się do środowiska naturalnego.

Rozporządzenie REACH zobowiązuje producentów, importerów i użytkowników bisfenolu A do przedstawienia karty chrakterystyki substancji chemicznej do końca roku 2010.

Mehr zum Thema Bisfenol A:

Diesen Artikel...

Stand: 5. April 2013 - 11:50 Uhr

Autor/Autorzy:

Źródło: 

Grafik oben rechts (Bisphenol A): Edgar181, Wikimedia Commons - Link zum Bild (zuletzt aufgerufen im September 2012)