Choroby przenoszone przez kleszcze (borelioza i FSME)

Od wielu dziesięcioleci wiadomo, że ugryzienie przez kleszcza niesie ze sobą niebezpieczeństwo dla człowieka, jednak dopiero od lat osiemdziesiątych zaczęto świadomie postrzegać to ryzyko. Prawdopodobnie najważniejsze choroby odkleszczowe w Niemczech to borelioza z Lyme i FSME (wczesnoletnie kleszczowe zapalenie mózgu).

Opis i występowanie

Kleszcze należą do grupy pajęczaków o wielkości do 4 mm. Są to pasożyty ssące krew wyposażone w narząd służący do przecinania skóry i ryjek.

Na świece znane jest 650-800 gatunków kleszczy, między innymi znany w naszych szerokościach geograficznych najpopularniejszy przedstawiciel kleszczy twardych - kleszcz pospolity. Kleszcze twarde przebywają najczęściej w gęstych krzakach, wysokiej trawie i w podszycie leśnym. Siedzą na wysokości potencjalnego żywiciela i  w czasie gdy przechodzi on przez (lekko wilgotną) trawę i jej dotknie, przyczepiają się do niego.

Aktywność kleszczy przypada głównie na okres od marca do października. Nie pojawiają się one na wysokościach powyżej 1000 metrów n.p.m. W suche i gorące dni ryzyko ze strony kleszczy jest znacznie mniejsze.

Wiele interesujących informacji można znaleźć na interaktywnym portalu www.zecken.de.

Kleszcze ssą krew. Aby do niej się dostać przekłuwają powierzchownie skórę gospodarza, wpuszczają wydzielinę, która ma działanie antykrzepliwe i znieczulające, po czym „zlizują” wydostającą się krew. Po nassaniu się kleszcz może osiągnąć wielkość do 3 cm.

Większość ugryzień kleszczy nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji. Jednak kleszcze często są  wektorami dla wirusów i bakterii. Wskutek ukąszenia mogą one przenosić różnorodne choroby na człowieka i inne kręgowce. Pewne zarazki, np. wirusy FSME znajdują się w ślinie kleszcza, inne natomiast np. krętki wywołujące boreliozę, znajdują się w jego jelitach.

Zarazki znajdujące się w jelitach kleszcza niekoniecznie są przenoszone natychmiast na człowieka, lecz dopiero po kilku godzinach (np. dla boreliozy czas ten wynosi z reguły od 8 do 24 godzin po ugryzieniu). Z tego względu kleszcze należy usuwać jak najszybciej. Zarazki znajdujące się w ślinie docierają do organizmu gospodarza bezpośrednio podczas ugryzienia. Prawidłowe usuwanie kleszczy pokazane jest tutaj.

10-30% wszystkich kleszczy jest zarażonych bakteriami z gatunku borelia, a do 5% kleszczy w obszarach zagrożenia nosi w sobie zarazki FSME.

Borelioza z Lyme

Borelioza jest w Niemczech jedną z chorób najczęściej przenoszonych przez kleszcze. Wywołują ją bakterie z gatunku Borrelia burgdorferi, których wiele odmian występuje w Europie. Ta często  przenoszona przez kleszcze choroba występuje na obszarze całych Niemiec, zarówno na terenach miejskich jak i wiejskich. Według szacunków Instytutu im. Roberta Kocha prawdopodobieństwo zachorowania na boreliozę po ugryzieniu przez kleszcza w Niemczech wynosi 1 na 300 przypadków i rośnie w miarę trwania pasożytowania. Borelioza podlega wprawdzie pod ustawę o chorobach zakaźnych, jednak obowiązek zgłaszania zachorowań występuje jedynie w nowych krajach związkowych Niemiec.

Objawy i przebieg choroby

Nie każdy przypadek boreliozy ma ciężki przebieg. Około 80% infekcji przebiega bezobjawowo. Jeżeli kleszcz zostanie zauważony i odpowiednio usunięty w ciągu pierwszych 24 godzin, zazwyczaj nie dochodzi do infekcji.

Infekcje prowadzące do zachorowania przebiegają w trzech stadiach.

W stadium pierwszym (po 5 do 29 dniach) często występuje powiększające się zaczerwienienie skóry wokół miejsca ugryzienia. Ów rumień wędrujący jest wyraźnym potwierdzeniem zaistniałego zakażenia boreliozą, występuje on jednak jedynie w ok. 50% przypadków. W tym stadium terapia antybiotykowa daje wysoki procent wyleczenia.

W drugim stadium (po ok. 12 tygodniach) bakterie rozprzestrzeniają się w organizmie i powodują objawy grypowe. Ponadto mogą zostać opanowane organy wewnętrzne, stawy i mięśnie, co powoduje bóle i inne dolegliwości. Mogą wystąpić zaburzenia widzenia i problemy z sercem.

Nieleczona borelioza może w niektórych przypadkach mieć przebieg postępujący i skomplikowany. Oznacza to, że choroba latami pojawia się nawrotowo. Z reguły ciężkie objawy chorobowe pojawiają się i mocno nasilają, na zmianę z okresami bezobjawowymi, w których zanikają. Etap infekcji przewlekłej określa się jako trzecie stadium.

Prawdopodobnie różne odmiany bakterii powodują różne zespoły chorobowe. U części pacjentów zaatakowane są prawie wyłącznie stawy, u innych dochodzi głównie do zmian neurologicznych. Znów inni mają problemy dotyczące serca. Wielu pacjentów z boreliozą uskarża się na trudne do zniesienia wycieńczenie i przemęczenie, które nie polepsza się nawet po wystarczającej ilości snu.

Diagnoza

W niektórych przypadkach boreliozy objawy i powiązania są tak klarowne, że lekarz stawia diagnozę jedynie po anamnezie (wywiadzie). Rozpoznanie może jednak okazać się trudne. Symptomy mogą występować z opóźnieniem czasowym, więc pacjenci często nie przypominają sobie, że zostali ukąszeni przez kleszcza. Ponadto objawy mogą być bardzo niespecyficzne.

Przeprowadzony wywiad i badanie lekarskie może zostać potwierdzone badaniem laboratoryjnym krwi. Wykonuje się je na przykład wtedy, gdy nie wystąpił rumień wędrujący. Badanie to wykonuje się pod kątem przeciwciał przeciw proteinom borelii. Najpierw przeprowadzany jest test przesiewowy, a jego wynik sprawdza się jeszcze raz badaniem potwierdzającym. Badania te nie mogą jednak wykazać, czy pacjent jedynie nosi w sobie zarazki boreliozy, czy rzeczywiście jest na nią chory.

Znaczenie wyniku takich testów serologicznych zależy od stadium choroby. W pierwszym stadium infekcji badanie nie ma sensu, gdyż zwykle przeciwciała nie zostały jeszcze wytworzone.

W listopadzie 2010 Komisja ds. chorób zakaźnych i szczepień przy Niemieckiej Akademii Pediatrii opublikowała swoje stanowisko „Racjonalna diagnostyka kliniczna w boreliozie” skierowane do kręgów fachowych i dobrze poinformowanych pacjentów (DAKJ 2010; załaduj dokument, pdf, 103 kB).

Leczenie

Jeżeli boreliozę rozpoznano na podstawie symptomów (a nie tylko wyników badań laboratoryjnych), lekarz powinien wdrożyć terapię odpowiednim antybiotykiem.

Obecnie przeprowadzane są badania kliniczne nad żelem z azytromycyną. Być może po nałożeniu żelu w miejscu znalezionego kleszcza - a więc jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek objawów-zapobiegnie się infekcji boreliozą, gdyż bakterie jeszcze przez dłuższy czas przebywają w pobliżu miejsca ukąszenia.

Dokładniejsze informacje dostępne są na portalu www.zeckenstudie.com.

FSME (wczesnoletnie zapalenie opon mózgowych i mózgu).

Wirus powodujący FSME należy do rodzaju flawiwirusów i jest przenoszony przez kleszcze. W Niemczech zachorowania na FSME muszą być urzędowo zgłaszane.

Obszary, w których do 5% kleszczy jest zainfekowanych wirusem, dzielimy na obszary ryzyka i wysokiego ryzyka odkleszczowego zapalenia opon mózgowych. W Niemczech obszarami ryzyka jest większość powiatów w Badenii - Wirtembergii i Bawarii, jak i pojedyncze powiaty w Nadrenii -Palatynacie, Hesji i Turyngii. Obszary o wysokim ryzyku to Szwarcwald w południowej Badenii, Bergstrasse i okolice Pasawy.

Tutaj można znaleźć mapę obszarów ryzyka dla FSME z obszernymi informacjami (stan na 20.4.2012, plik w pdf).

Symptomy

Wśród dużej większości osób zarażonych (ok. 70-90%) infekcja może przebiegać niezauważalnie, a u 10-30% osób występują objawy kliniczne. Po 7-14 dniach u osób chorych pojawiają się symptomy grypopodobne i gorączka, które jednak zanikają.

U 10% osób, u których rozwinęły się objawy, po około tygodniu pojawia się następna gorączka. Dodatkowo występują oznaki zapalenia opon mózgowych, jak bardzo silne bóle głowy, wymioty i podrażnienie opon mózgowych, które może doprowadzić do porażeń i utraty przytomności. Symptomy mogą utrzymywać się miesiącami, ale choroba może zostać jeszcze całkowicie wyleczona. W niewielu przypadkach pozostają trwałe uszkodzenia, takie jak porażenia, zaburzenia równowagi i słuchu, epilepsja i trudności z koncentracją. Osoby chore nie zarażają.

Leczenie

Leczenie przyczynowe FSE nie jest możliwe. Po rozpoczęciu się choroby, stosuje się leczenie symptomatyczne.

Szczepienie przeciwko FSME

Jako środek zapobiegawczy dostępna jest aktywna szczepionka na FSME. Zalecana jest ona dla wszystkich osób przebywających na obszarach ryzyka, których zachowanie umożliwia kontakt z kleszczami a tym samym istnieje prawdopodobieństwo ugryzienia (np. dłuższy pobyt w lesie i na łąkach).

Szczepionka przeciw FSME jest szczepionką zabitą. Zawiera wirusy, które nie są już zdolne do spowodowania zachorowania. Do produkcji szczepionki hoduje się wirusa na kurzych jajach, inaktywuje go formaldehydem i zagęszcza za pomocą centryfugi. Szczepionkę podaje się jako zastrzyk.

Jak często musi być podane szczepienie?

Szczepienie na FSME składa się z trzech zastrzyków. Pierwsze dwie dawki podaje się w odstępie od jednego do trzech miesięcy, a trzecią po dziewięciu do dwunastu miesiącach. Odporność poszczepienna pojawia się zazwyczaj około 14 dni po drugiej dawce i utrzymuje się u osób w wieku poniżej 60 roku życia przez okres ok. pięciu lat. Starsze osoby powinny otrzymać dawkę przypominającą już po trzech latach.

W celu szybkiej immunizacji można podać drugą dawkę już po tygodniu, a trzecią dwa tygodnie po niej. Przy takim schemacie ochrona poszczepienna powstaje dopiero po trzecim szczepieniu i utrzymuje się jedynie przez 12-18 miesięcy. Aby uzyskać długotrwałą odporność na okres 5 lat, trzeba poddać się czwartemu szczepieniu po 12 miesiącach.

Aby utrzymać odporność po immunizacji podstawowej, wystarczy szczepienie przypominające co pięć lat.

Szczepionka dla małych dzieci?

Istnieje możliwość szczepienia dzieci powyżej pierwszego roku życia. Jednak immunizacja dzieci poniżej trzeciego roku życia skutkuje gorączką częściej niż u dzieci starszych. Komisja STIKO (Komisja do spraw szczepień przy Instytucie im. Roberta Kocha) zaleca, aby omówić konieczność zaszczepienia dzieci rocznych i dwulatków z lekarzem.

W przeciągu pięciu lat od 2001 – 2005 zgłoszono do Instytutu Roberta Kocha ponad 1000 przypadków FSME, pośród nich było tylko 21 dzieci poniżej piątego roku życia.

Dzieci poniżej dwóch lat zazwyczaj nie przebywają w gęstych krzakach, wysokiej trawie czy w podszycie leśnym. Złapanie kleszcza w tej grupie wiekowej jest więc relatywnie mało prawdopodobne. Wyjątki należy przedyskutować z pediatrą wykonującym szczepienia.

Dokładniejsze informacje można znaleźć tutaj: Szczepienie przeciwko FSME dla dzieci (Komisja ds. Szczepień przy Instytucie im. Roberta Kocha)

Inne choroby zakaźne przenoszone przez kleszcze

W naszych szerokościach zaobserwowano -wprawdzie rzadko- inne następujące choroby zakaźne przenoszone przez kleszcze:

  • riketsje (wywołują m.in. gorączkę plamistą i gorączkę Q)
  • erlichioza (przebiega zazwyczaj łagodnie z objawami takimi jak nagła wysoka gorączka, bóle głowy, mięśni, stawów, pleców i wymioty)
  • babeszjoza (infekcja podobna do malarii)
  • wirus z Eyach (coltivirus)
  • tularemia

Na świecie kleszcze przenoszą jeszcze ponad 50 innych chorób. Nie tylko ludzie, ale i zwierzęta mogą również zachorować po ugryzieniu kleszcza.

Alergie

Kleszcz zanim spożyje krew swej ofiary, wstrzykuje do jej organizmu swoją ślinę.

Z punktu widzenia układu immunologicznego, jest to ciało obce, tak że mogą wystąpić reakcje alergiczne.

Zalecenia zapobiegania znajdują się w okienku informacyjnym pod koniec strony.

Mehr zum Thema Choroby przenoszone przez kleszcze (borelioza i FSME):

Diesen Artikel...

Stand: 19. September 2013 - 12:59 Uhr

Autor/Autorzy: